Moliyaviy lug‘at
A
B
V
G
D
Е
Z
I
K
L
M
N
O
P
R
S
T
U
F
X
Ц
Ch
Sh
E
Yu
A
C
D
E
F
G
Pul talabini boshqa shaxsga berish evaziga moliyalashtirish shartnomalarini tuzish uchun ruxsatnomaga (litsenziyaga) ega banklar va boshqa kredit tashkilotlari, shuningdek boshqa tijorat tashkilotlari.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining uchinchi qismi, 751–758-moddalar
Ma’muriy tartibga solinadigan narxlar — bozor kuchlari (taklif va talab) ta’sirida shakllanmaydigan, balki narxlarning o‘zgarishini cheklash maqsadida ayrim tovarlar (xizmatlar) uchun davlat organlari, tashkilotlar va korxonalar tomonidan ma’muriy tartibda belgilanadigan narxlar.
Kontragentga (majburiyatlarni o‘z zimmasiga oluvchi shaxs yoki muassasaga) shartnomada ko‘rsatilgan shartlarda tovar, ishlar yoki xizmatlar uchun to‘lovni majburiyat bajarilishi bilan darhol olish imkonini beradigan bank hisobvarag‘i turi.1
1 Qonun hujjatlari: O‘zbekiston Respublikasida naqd pulsiz hisob-kitoblar to‘g‘risidagi, Markaziy bank Boshqaruvining Adliya vazirligida 03.06.2013 yilda 2465-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan qarori bilan tasdiqlangan nizom, VII bob. Akkreditivlar bo‘yicha hisob-kitoblar
Xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan nazorat qilinadigan, avvalgi faoliyat natijasida olingan va kelgusida daromad keltirishi kutilayotgan iqtisodiy resurslar.1
1 Qonunlar: Moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etishning konseptual asosi (Adliya vazirligi, 14.08.1998-yil, 475-son), 38-bandning birinchi kichik bandi
ustav kapitali aksiyadorlar o‘rtasida taqsimlangan muayyan miqdordagi aksiyalarga bo‘lingan korxona yoki tashkilot.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 64-modda
Aksiyadorlik jamiyati tomonidan chiqariladigan va uning egasiga aksiyadorlik jamiyati foydasidan muayyan daromad (dividend) olish huquqini beradigan qimmatli qog‘oz.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 2015-yil 3-iyundagi O‘RQ-387-son «Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida»gi Qonuni, 3-modda
aktivning amortizatsiyalanadigan qiymatini foydali xizmat muddati davomida asosiy vositalarning vazifasidan kelib chiqib, mahsulot (ishlar, xizmatlar) tannarxiga yoki davr xarajatlariga tizimli ravishda taqsimlash va o‘tkazish ko‘rinishidagi eskirishning qiymat ifodasi.1
1 Qonunlar: 7-son BHMS, Adliya vazirligida 27.06.2005-yilda 1485-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan; Nomoddiy aktivlar, 4-band
O‘zbekiston banklari hamjamiyatining manfaatlarini ifoda etishni maqsad qilgan nodavlat tashkilot. Mamlakat tijorat banklarining qonuniy manfaatlari va huquqlarini himoya qilish hamda ularga har tomonlama yordam ko‘rsatish maqsadida tijorat banklarining ixtiyoriy birlashmasi.
Autentifikatsiya — foydalanuvchi taqdim etgan identifikatorning haqiqiyligini tekshirish. Quyidagi internet xizmatlaridan foydalanishda autentifikatsiya talab etiladi:
- elektron pochta
- ijtimoiy tarmoqlar
- Internet-banking
- to‘lov tizimlari
- internet-do‘konlar va boshqalar.
Bazaviy inflyatsiya – mavsumiy va ma’muriy xususiyatga ega omillar ta’siridagi ayrim tovarlar va xizmatlar narxlarining o‘zgarishi hisobga olinmagan holda hisoblangan inflyatsiya (meva-sabzavot mahsulotlari, yoqilg‘i, yo‘lovchi transportining ayrim xizmatlari, aloqa xizmatlari, uy-joy-kommunal xizmatlari va boshqalar).
Bank hisobvaraqlarini ochish va yuritish, to‘lovlarni amalga oshirish, pul mablag‘larini omonatlarga (depozitlarga) jalb qilish hamda kreditlar berish operatsiyalarini jamuljam amalga oshiruvchi tijorat tashkiloti bo‘lgan yuridik shaxs.1
1 Qonun hujjatlari: O‘zbekiston Respublikasining 05.11.2019-yildagi O‘RQ-580-son «Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida»gi Qonuni, 3-modda
Kafillik beruvchi bankning o‘z mijozi uchun kafilligi, uning pul majburiyatlarini bajarishi. 1
1 Qonun hujjatlari: Tijorat banklari tomonidan bank kafolatlarini berish tartibi to‘g‘risidagi nizom (Adliya vazirligi, 15.05.2012 y., N 2364), 1-band 2-xatboshi
Yuridik shaxs bo‘lmagan, asosiy bank boshqa moliyaviy institutlarni nazorat qiladigan moliyaviy institutlar birlashmasi.1
1 Qonun hujjatlari: O‘zbekiston Respublikasining 05.11.2019-yildagi O‘RQ-580-son «Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida»gi Qonuni, 3-modda
bank tomonidan mijoz bilan tuzilgan shartnomaga muvofiq ochilgan hisobvaraq bo‘lib, unga ko‘ra bank hisobvaraqqa kelib tushadigan pul mablag‘larini qabul qilish va hisobga kiritish, mijozning tegishli pul mablag‘larini o‘tkazish va berish hamda hisobvaraq bo‘yicha boshqa operatsiyalarni amalga oshirish haqidagi topshiriqlarini bajarish majburiyatini oladi.1
1 Qonun hujjatlari: O‘zbekiston Respublikasining 05.11.2019-yildagi O‘RQ-580-son «Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida»gi Qonuni, 3-modda
Bankomat: bank mijoziga plastik kartadan foydalanib, o‘z hisobvarag‘i bo‘yicha oddiy amallarni mustaqil bajarish imkonini beruvchi dasturlashtiriladigan qurilma; asosan naqd pul berish uchun mo‘ljallangan.1
1 Qonun hujjatlari: «O‘zbekiston Respublikasida tijorat banklari tomonidan bank kartalarini chiqarish va ularning muomalada bo‘lishi tartibi to‘g‘risida»gi nizom (Adliya vazirligida 30.04.2004-yilda 1344-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan), 1-bandning «ф» kichik bandi
Hisob-kitoblarda foydalaniladigan va u yoki bu turdagi hisobvaraqda saqlanadigan mablag‘lar summasi.
belgilangan qoidalar asosida, oldindan belgilangan joy va vaqtda birja savdolarini tashkil etuvchi yuridik shaxs. Birjalar tovar-xomashyo, fond va valyuta birjalari shaklida faoliyat yuritadi. Hozirgi vaqtda dunyoda 200 dan ortiq birja mavjud. O‘zbekiston Respublikasida «Toshkent» Respublika fond birjasi, O‘zbekiston Respublikasi tovar-xomashyo birjasi va O‘zbekiston Respublikasi valyuta birjasi faoliyat yuritadi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 2014-yil 12.09 dagi O‘RQ-375-sonli «Birjalar va birja faoliyati to‘g‘risida»gi Qonuni, 3-modda
Turli mamlakatlarning pul birliklari uchun umumiy nom. Valyuta milliy, ya’ni muayyan davlat hududida qabul qilingan, xorijiy (agar uni boshqa davlat hukumati chiqarsa) va jamoaviy (masalan, yevro) bo‘lishi mumkin. Milliy valyuta mamlakat hududida qonuniy to‘lov vositasi hisoblanadi, davlat uning haqiqiyligini himoya qiladi. O‘zbekiston Respublikasining milliy valyutasi — o‘zbek so‘mi. Boshqa valyutaga erkin almashtirish imkoniyatiga qarab, valyutalar erkin konvertatsiya qilinadigan, qisman konvertatsiya qilinadigan (agar ayrim ayirboshlash operatsiyalari turlari bo‘yicha valyuta cheklovlari qo‘llanilsa) va konvertatsiya qilinmaydigan turlarga bo‘linadi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 22-oktabrdagi O‘RQ-573-son “Valyutani tartibga solish to‘g‘risida”gi Qonuni, 4-modda
Milliy valyuta, valyuta kursi va valyuta operatsiyalariga ta’sir ko‘rsatish orqali iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, to‘lov balansini qo‘llab-quvvatlash, ishsizlik va inflyatsiyani kamaytirish maqsadida Markaziy bank tomonidan amalga oshiriladigan chora-tadbirlar.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 22-oktabrdagi O‘RQ-573-son “Valyutani tartibga solish to‘g‘risida”gi Qonuni, 4-modda
Davlatning to‘lov qobiliyatini belgilaydigan, konvertatsiya qilinadigan valyutadagi zaxiralari va fondlari.
Markaziy bankning valyuta intervensiyalari – Markaziy bank tomonidan monetar tilla sotib olinishi natijasida bank tizimida yuzaga kelgan qo‘shimcha likvidlikni sterilizatsiya qilish, shuningdek, valyuta kursining keskin tebranishlarini yumshatish yoki oldini olish maqsadida Markaziy bankning chet el valyutasini sotib olish va sotish orqali valyuta bozorida ishtirok etishi.
Valyuta qimmatliklaridan to‘lov vositasi sifatida foydalanish bilan bog‘liq operatsiyalar, valyuta qimmatliklarini O‘zbekiston Respublikasiga olib kirish, jo‘natish va o‘tkazish, shuningdek O‘zbekiston Respublikasidan olib chiqish, jo‘natish va o‘tkazish hamda valyutadagi operatsiyalar.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 22-oktabrdagi O‘RQ-573-son “Valyutani tartibga solish to‘g‘risida”gi Qonuni, 4-modda
chet el valyutasi, nominali chet el valyutasida ifodalangan qimmatli qog‘ozlar va to‘lov hujjatlari, norezidentlar tomonidan chiqarilgan nominalga ega bo‘lmagan qimmatli qog‘ozlar, quymadagi affinajlangan tilla.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 22-oktabrdagi O‘RQ-573-son “Valyutani tartibga solish to‘g‘risida”gi Qonuni, 4-modda
Valyutani tartibga solish to‘g‘risidagi qonunchilik talablariga rioya etilishini ta’minlashga qaratilgan valyuta nazorati organlari faoliyati.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 22-oktabrdagi O‘RQ-573-son “Valyutani tartibga solish to‘g‘risida”gi Qonuni, 4-modda
Valyuta inqirozi – bu valyuta bozorida valyuta kurslarining keskin tebranishi, mamlakatning tilla-valyuta zaxiralari tugab borishi va valyuta-kredit sektoridagi nomutanosibliklarning kuchayishi, shuningdek, to‘lov balansining nomutanosibligi tufayli yuzaga keladigan keskin vaziyatlardir.
- bir mamlakat pul birligining boshqa mamlakat pul birliklarida ifodalangan narxi.
- xorijiy valyutaning O‘zbekiston Respublikasi valyutasiga nisbatan kursi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 22-oktabrdagi O‘RQ-573-son “Valyutani tartibga solish to‘g‘risida”gi Qonuni, 4-modda
Valyutani sotib olish va sotish jarayonida yuzaga keladigan iqtisodiy munosabatlar. Valyuta bozori operatsiyalari bir mamlakat valyutasini boshqasiga bevosita ayirboshlash bilan cheklanmaydi. Ular turli moliyaviy vositalardan, masalan, valyuta narxi bitim tuzilayotgan paytda belgilanadigan, valyutani yetkazib berish esa kelgusida amalga oshiriladigan bitimlardan foydalanishni ham o‘z ichiga oladi. O‘zbekistonda chet el valyutasini sotib olish va sotish faqat vakolatli banklar orqali amalga oshiriladi hamda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan nazorat qilinadi. Fuqarolar uchun valyuta bozori faoliyatida ishtirok etishning eng odatiy usuli ayirboshlash shoxobchalarida valyuta ayirboshlash operatsiyalaridir.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 22-oktabrdagi O‘RQ-573-son “Valyutani tartibga solish to‘g‘risida”gi Qonuni, 4-modda
Veksel beruvchi tomonidan veksel egasiga beriladigan emissiyaviy bo‘lmagan qimmatli qog‘oz bo‘lib, u veksel egasiga qarz oluvchidan vekselda ko‘rsatilgan pul summasini belgilangan muddatda to‘lashni talab qilish huquqini beradi.
Vekselning ikki turi farqlanadi: oddiy va o‘tkazma veksel.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi 03.06.2015-yildagi O‘RQ-387-son “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi Qonuni, 3-modda
Vishing (ingl. vishing, Voice phishing so‘zidan) — firibgarlik usuli bo‘lib, unda jinoyatchilar telefon orqali muloqot qilib, muayyan shaxs (bank xodimi, xaridor va h.k.) rolini bajaradi hamda turli bahonalar bilan to‘lov kartasi egasidan maxfiy ma’lumotlarni qo‘lga kiritadi yoki uni o‘zining karta hisobvarag‘i/to‘lov kartasi bilan muayyan harakatlarni amalga oshirishga undaydi.
jismoniy shaxslar tomonidan saqlash va daromad olish maqsadida banklardagi maxsus hisobvaraqlarga joylashtiriladigan milliy yoki xorijiy valyutadagi pul mablag‘lari.
Omonat bo‘yicha daromad bank tomonidan tuzilgan shartnomaga muvofiq omonat summasiga foizlar to‘lashi hisobiga ta’minlanadi. Muayyan muddatga joylashtiriladigan omonatlar (muddatli omonatlar) va talab qilib olinguncha omonatlar farqlanadi. Har qanday omonat omonatchining birinchi talabiga binoan qaytariladi. Omonatlarni faqat O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining tegishli litsenziyasiga ega bo‘lgan, banklardagi jismoniy shaxslarning omonatlarini majburiy sug‘urta qilish tizimida ishtirok etadigan va Fuqarolar omonatlarini kafolatlash jamg‘armasida ro‘yxatdan o‘tgan banklar qabul qiladi. Shunday qilib, omonatlarning saqlanishi nafaqat bankning o‘zi, balki omonatlarni kafolatlash tizimi orqali davlat tomonidan ham kafolatlanadi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 43-bobi
Mamlakat, mamlakatlar guruhi yoki ma’muriy-hududiy birlik (mintaqa)ning muayyan vaqt davri — oy, chorak, yil — mobaynidagi tashqi savdo hajmini tavsiflovchi, pul ifodasida o‘lchanadigan iqtisodiy ko‘rsatkich. Eksport va import qiymatlari yig‘indisiga teng.
Vaqt kechikishi – bir iqtisodiy hodisaning o‘zi bilan bog‘liq boshqa hodisaga nisbatan vaqt jihatidan ortda qolishini aks ettiruvchi ko‘rsatkich; o‘zaro bog‘liq ikki hodisa yoki voqea orasidagi vaqt oralig‘i.
Vakolatli muassasalar va (yoki) mansabdor shaxslar tomonidan yuridik ahamiyatga ega harakatlarni amalga oshirish va (yoki) hujjatlarni berish uchun undiriladigan majburiy to‘lov.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 326-modda
iqtisodiyotni rivojlantirishning eng ustuvor yo‘nalishlarini, davlat dasturlarini yoki muayyan hududlarni (territoriyalarni) moliyalashtirish uchun davlat budjetlaridagi fondlar.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Budjet kodeksi, 3-modda6
Emitenti davlat bo‘lgan qarz qimmatli qog‘ozlari. O‘zbekiston Respublikasining «Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida»gi Qonuniga muvofiq, davlat qimmatli qog‘ozlari — O‘zbekiston Respublikasining g‘aznachilik majburiyatlari va davlat organi tomonidan chiqarilgan obligatsiyalar, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining obligatsiyalaridir.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 2015-yil 3-iyundagi O‘RQ-387-son «Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida»gi Qonuni, 3-modda
O‘zbekiston Respublikasining ichki va tashqi qarz olishlari natijasida yuzaga kelgan majburiyatlari.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Budjet kodeksi, 3-modda
Kompaniyaning nufuzi, ishchanlik obro‘si, aloqalari, mijozlari va xodimlari uning baholanishi va maxsus hisobvaraqda aks ettirilishi mumkin bo‘lgan aktividir; korxonani sotib olishda uning xarid narxi bilan korxonani tashkil etuvchi aktivlarning haqiqiy qiymati o‘rtasidagi farq sifatida yuzaga keladi.1
1 Qonunlar: BHMS № 7, Nomoddiy aktivlar, b.60-64 (27-sonli MЮ.06.2005 y. N 1485);
O‘zbekiston Respublikasi banklarida nomoddiy aktivlarning buxgalteriya hisobini yuritish bo‘yicha yo‘riqnoma, b.3 (Adliya vazirligining 14.01.2003-yildagi, N 1199)
Bitim shartlariga muvofiq pul mablag‘larining amalda yetkazib beriladigan sanasi. Naqdsiz konversion operatsiyalarda valyutalash sanasi sotib olingan valyutani olish va sotilgan valyutani bitim kontragentiga yetkazib berish tarzida pul mablag‘lari amalda ayirboshlangan kalendar sanani anglatadi. Kredit-depozit operatsiyalarida valyutalash sanasi kredit berilgan sana, ya’ni mablag‘lar qarz oluvchining hisobvarag‘iga tushgan sana hisoblanadi. Depozitning tugash sanasi (maturity date) esa depozitning asosiy summasi va unga hisoblangan foizlar kreditorning hisobvarag‘iga qaytariladigan sanadir.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi banklari tomonidan valyuta svopi operatsiyalarini amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizom (2008-yil 24.07., Adliya vazirligida 1839-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan), 7-band, 1-xatboshi
Milliy valyuta kursining xorijiy valyutaga nisbatan pasayishi.1
1 Qonunlar: Inflyatsion targetlash rejimiga bosqichma-bosqich o‘tish orqali pul-kredit siyosatini takomillashtirish to‘g‘risida (Adliya vazirligi 18.11.2019 y., PF-5877) y.I, II
Pul bazasi Markaziy bankdan tashqaridagi muomalaga chiqarilgan barcha naqd pullarni, boshqa depozit tashkilotlarining Markaziy bankdagi vakillik hisobvaraqlari va majburiy zaxira hisobvarag‘idagi mablag‘larini, shuningdek, boshqa sektorlarning Markaziy bankdagi depozitlarini o‘z ichiga oladi.
Pul massasi — muomaladagi naqd pullar va bank hisobvaraqlaridagi pul mablag‘lari yig‘indisi. Pul massasini tahlil qilish uchun likvidlik darajasiga ko‘ra tasniflanadigan turli pul agregatlari hisoblanadi: М0 – muomaladagi naqd pullar; M1 – M0 + milliy valyutadagi talab qilib olinguncha depozitlar; M2 – M1 + milliy valyutadagi muddatli, jamg‘arma va boshqa depozitlar + chet el valyutasidagi depozitlar.
Pul massasi (M1) muomaladagi naqd pullarni, shuningdek milliy valyutadagi talab qilib olinguncha depozitlarni o‘z ichiga oladi.
Milliy valyutadagi pul massasi Pul massasini (M1), shuningdek milliy valyutadagi boshqa depozitlarni o‘z ichiga oladi.
Pul-kredit siyosati — ichki bozorda narxlar barqarorligini ta’minlash maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan amalga oshiriladigan makroiqtisodiy siyosatning bir qismi. Pul-kredit siyosati bank tizimidagi likvidlik hajmini, foiz stavkalari darajasini va boshqa monetar ko‘rsatkichlarni belgilangan maqsadli darajada ushlab turish uchun pul-kredit vositalaridan foydalanish orqali amalga oshiriladi.
Tovarlar aylanishiga xizmat qiluvchi, shuningdek tovar bilan bog‘liq bo‘lmagan to‘lovlar va hisob-kitoblarni qamrab oladigan, naqd va naqdsiz shakllardagi pul harakati.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005-yil 15.04 dagi «Naqd pul muomalasini takomillashtirish va bankdan tashqari aylanmani qisqartirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi PQ-57-son qarori
aholining shaxsiy daromadlarining asosiy shakli bo‘lib, ular mehnatga haq to‘lash, mulkiy daromad va yakka tartibda amalga oshiriladigan tadbirkorlik faoliyatidan olinadigan daromad, pensiyalar, nafaqalar, stipendiyalar va boshqalar ko‘rinishida tasarrufiga kelib tushadi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, V, VI bo‘limlar
bir shaxs tomonidan boshqa shaxsga bank va pochta xizmatlari, pul o‘tkazmalari tizimlari, shuningdek onlayn xizmatlardan foydalanish orqali pul mablag‘larini o‘tkazish.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi 01.11.2019 yildagi N ЗРУ-578-son «To‘lovlar va to‘lov tizimlari to‘g‘risida»gi Qonun (Qonunchilik palatasi tomonidan 19.09.2019 yilda qabul qilingan, Senat tomonidan 11.10.2019 yilda ma’qullangan), 14-modda,
O‘zbekiston Respublikasining 1993-yil 07.05 dagi 841-XII-sonli «Valyutani tartibga solish to‘g‘risida»gi Qonuni (yangi tahriri O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 22.10 dagi O‘RQ-573-sonli Qonuni bilan tasdiqlangan), modda
Odatda giperinflyatsiyadan keyin pul belgilarining nominal qiymatini o‘zgartirish yoki eski pul belgilarini, odatda nominal qiymati kichikroq bo‘lgan yangilariga almashtirish.
Depozit auksionlari – umumiy likvidlikni va uning tarkibiy ortiqchaligini boshqarish sharoitida bank tizimidan ortiqcha likvidlikni vaqtincha chiqarib olish maqsadida Markaziy bank tomonidan tijorat banklarining vakillik hisobvaraqlariga mablag‘larni auksion foiz stavkalari bo‘yicha (odatda bir–ikki haftaga) jalb qilish operatsiyalari.
pul mablag‘lari, qimmatli qog‘ozlar va boshqa qimmatliklarni kredit muassasalariga saqlash uchun topshirish.1
1 Qonunlar: ... to‘g‘risidagi buyruq qimmatli qog‘ozlar markaziy depozitariysi tomonidan aksiyadorlar reyestrini qabul qilish tartibi va hujjatli aksiyalarni immobilizatsiya qilish mexanizmi to‘g‘risidagi vaqtinchalik nizomni tasdiqlash (2009-yil 12.06 dagi 1968-son), 1, 3-bandlar
byudjet xarajatlarining daromadlaridan ortib ketishi. Bunga sabab byudjet taqchilligi inflyatsiya, xarajatlarning oqilona bo‘lmagan tarkibi, kredit-pul siyosati, budjet intizomiga rioya etishdagi buzilishlar, iqtisodiyotdagi katta yo‘qotishlar, rejalashtirilgan tadbirlarning samarasizligi, harbiy xarajatlar va boshqalar bo‘lishi mumkin. Qoplashning asosiy manbalari byudjet taqchilligi - narxlarning oshishi, aholi va yuridik shaxslarning mablag‘larini qarzlar orqali jalb qilish, xalqaro kreditlarni olish va hokazo.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Budjet kodeksi, 3-modda
Yalpi ichki mahsulot deflyatori – mamlakatda ma’lum bir davr mobaynida ishlab chiqariladigan va iste’mol qilinadigan tovarlar hamda xizmatlar narxlarining umumiy darajasi o‘zgarishi.
Narxlar umumiy darajasining pasayishi.
Aksiyador (ishtirokchi) o‘ziga tegishli aksiyalar bo‘yicha soliqlar to‘langanidan keyin qoladigan foyda taqsimlanganda tashkilotdan oladigan har qanday daromad.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 2015-yil 3-iyundagi O‘RQ-387-son «Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida»gi Qonuni, 3-modda
Kelajakda muayyan vaqtda olinishi kutilayotgan pul mablag‘larining joriy ekvivalentini aniqlash uchun investitsiya dasturlarini baholash va tanlashda qo‘llaniladigan usul.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (BHMS) 6-son «Ijara hisobi» (Adliya vazirligi, 24.04.2009-y., 1946-son), 20-band
Foiz stavkalari yordamida Markaziy bank qarz mablag‘lariga bo‘lgan talab va taklifga ta’sir ko‘rsatadigan pul-kredit tartibga solish shakllaridan biri.
Turli vaqtlarga tegishli pul summalarini bir vaqt nuqtasiga keltirish uchun qo‘llaniladigan stavka.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi milliy standarti (BHMS) 6-son “Ijara hisobi” (Adliya vazirligida 24.04.2009-yilda 1946-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan), 21-band
Uzoq muddatli pul mablag‘lari – iqtisodiyot va moliya sohalarida uzoq muddatli (bir yildan ortiq) qarzlar (investitsiyalar) yoki uzoq muddatga beriladigan kreditlarni tavsiflash uchun qo‘llaniladigan ibora.
Ishtirokchilarning huquq va majburiyatlari ko‘rsatilgan, huquq va majburiyatlarni belgilash, o‘zgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan ikki tomonlama yoki ko‘p tomonlama kelishuv.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 353-modda
Ushbu shartnomaga ko‘ra, bir tomon (bank) boshqa tomondan (omonatchidan) kelib tushgan yoki uning uchun kelib tushgan pul summasini (omonatni) qabul qilib, shartnomada nazarda tutilgan shartlar va tartibda omonat summasini qaytarish hamda unga foizlar to‘lash majburiyatini oladi.1
1 Qonunlar: Fuqarolik kodeksi, 759-modda
Shaxsiy sug‘urta shartnomasiga ko‘ra, tomonlardan biri (sug‘urtalovchi) shartnomada belgilangan haq (sug‘urta mukofoti) evaziga, uni boshqa tomon (sug‘urta qildiruvchi) to‘laydi, shartnomada ko‘rsatilgan sug‘urta summasini bir yo‘la yoki davriy ravishda to‘lash majburiyatini oladi. To‘lov sug‘urta qildiruvchining yoki shartnomada ko‘rsatilgan boshqa fuqaroning (sug‘urtalangan shaxsning) hayoti yoki sog‘lig‘iga zarar yetkazilgan, u muayyan yoshga yetgan yoxud hayotida shartnomada nazarda tutilgan boshqa hodisa (sug‘urta hodisasi) yuz bergan taqdirda amalga oshiriladi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 921-modda
Kafil boshqa shaxsning kreditoriga ushbu shaxs o‘z majburiyatini to‘liq yoki qisman bajarmagan taqdirda javob berish majburiyatini oladigan shartnoma.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 4-paragrafi
Daromad — olinganidan keyin to‘lanadigan majburiy to‘lovlar (soliqlar, bank krediti bo‘yicha foizlarni qaytarish va h.k.) chegirib tashlangan holda.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining 20-son Milliy standarti (BHMS) «Kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan hisob yuritish va hisobot tuzishning soddalashtirilgan tartibi to‘g‘risida» (Adliya vazirligi, 24.01.2000 y., 879-son), V-11-ilova
emissiyaviy qimmatli qog‘ozlarning chiqarilishi (qo‘shimcha chiqarilishi) haqidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan hujjat.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi 2008-yil 22.07 dagi O‘RQ-163-son “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi Qonuni (O‘zbekiston Respublikasi 2015-yil 03.06 dagi O‘RQ-387-son Qonuni bilan tasdiqlangan yangi tahrir), 3-modda
Qaytarilishi lozim bo‘lgan kreditning asosiy summasi, hisoblangan foizlar va komissiyalar, shuningdek kredit shartnomasida nazarda tutilgan bo‘lsa, jarimalar va penyalar yig‘indisi.
Qarzdorlik va qarz oluvchi to‘lovlar jadvalini buzganida yuzaga keladigan muddati o‘tgan qarzdorlikni farqlash lozim. Masalan, kreditni so‘ndirish uchun bank mijozi bank belgilaydigan eng kam to‘lovni muntazam ravishda to‘lashi kerak. Agar bu to‘lov to‘liq va o‘z vaqtida amalga oshirilmasa, muddati o‘tgan qarzdorlik yuzaga keladi. Shu paytdan boshlab bank kechiktirilgan to‘lov uchun jarima va penyalar hisoblashga haqli.1
1 Qonunlar: Vazirlar Mahkamasining qarori Qishloq joylarda namunaviy loyihalar bo‘yicha yakka tartibdagi turar joylar va yangi turdagi hamyonbop turar joylar qurilishini ishtirokchi tijorat banklari — «Qishloq qurilish bank» ATB, O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki, «Ipoteka bank» ATIB, «Xalq banki» AT, «Asaka bank» ATB va «O‘zsanoatqurilishbank» ATB tomonidan imtiyozli ipoteka krediti bilan ta’minlash tartibi to‘g‘risidagi Nizomni tasdiqlash haqida, 25.05.2009 yildagi 148-son, 2-ilova, 2-band
Qarz berishda mol-mulk garovi evaziga qarzdordan olinadigan va pul majburiyati belgilangan muddatda bajarilmagan taqdirda kreditorga ushbu mol-mulkni kimoshdi savdosida sotish huquqini beradigan qimmatli qog‘oz. Ipoteka xati nomli qimmatli qog‘oz bo‘lib, uning qonuniy egasining huquqlarini tasdiqlaydi va notarial tasdiqlanishi lozim.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 5-sonli Mulkni baholash milliy standarti (MBMS) "Ssudalar, ipoteka va qarz majburiyatlarini ta’minlash uchun baholash" (Adliya vazirligi 24.07.2006-y., 1608-son bilan ro‘yxatga olingan)
Qarz yoki kredit ta’minoti sifatida xizmat qiladigan mol-mulkka bo‘lgan huquqlarni berish orqali kreditning qaytarilishini kafolatlash mexanizmi.
Garov deb ko‘pincha garov predmetining o‘zi, ya’ni shaxsga tegishli bo‘lgan va qarzga olingan pulni o‘z vaqtida qaytara olmagan taqdirda bank olib qo‘yishi va sotishiga ruxsat beradigan mol-mulk ham ataladi. Garov predmetining qiymati, odatda, taraflarning kelishuvi bilan belgilanadi. U kredit summasi va unga hisoblangan foizlarni qoplashi kerak.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, ... dan 01.05.1998 g. N 614-I «Garov to‘g‘risida»gi Qonun, 1-modda
Qarzdor yoki o‘ziga mulk huquqi yoxud xo‘jalik yuritish huquqi asosida tegishli bo‘lgan mol-mulkni garovga qo‘ygan uchinchi shaxs (yuridik yoki jismoniy shaxs) yoxud boshqa shaxsning roziligi bilan mol-mulkni garovga qo‘yuvchi. Ashyoning garovga qo‘yuvchisi uning mulkdori, huquqning garovga qo‘yuvchisi esa garovga qo‘yilayotgan huquq egasi bo‘lishi mumkin.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, ... dan 01.05.1998 g. N 614-I «Garov to‘g‘risida», modda 8
majburiyat ta’minoti sifatida qarzdorga yoki uning roziligi bilan boshqa shaxsga tegishli mol-mulkni garovga olgan kreditor. Qarzdor o‘z majburiyatini bajarmagan taqdirda, garovga qo‘yilgan mol-mulk qiymatidan yoki ushbu mol-mulk yo‘qolishi yoxud shikastlanishi uchun to‘lanadigan sug‘urta tovonidan talabini qondirish huquqiga ega.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, ... dan 01.05.1998 g. N 614-I «Garov to‘g‘risida», modda 8
Muayyan majburiyatlarni bajarish uchun mehnat shartnomasi asosida tashkilotga ishga yollangan shaxsga uning mehnati uchun muntazam (odatda har oyda) to‘lanadigan haq.
Ish haqi miqdori muayyan ish beruvchida amalda bo‘lgan mehnatga haq to‘lash tizimiga muvofiq belgilanadi hamda xodimning malakasi, ishning murakkabligi, miqdori, sifati va sharoitlariga bog‘liq. Ish haqi qonunchilikda belgilangan mehnatga haq to‘lashning eng kam miqdoridan kam bo‘lishi mumkin emas.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi, 67, 110, 162, 163, 279-moddalar
Iste’molchilar tovarlar yoki xizmatlarni, shu jumladan moliya bozorida olganida ularning manfaatlariga rioya etilishini ta’minlaydigan qonunchilik normalari va amaliy chora-tadbirlar.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 1996-yil 26.04 dagi «Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida»gi Qonuni, o‘zgartirishlar 2018-yil 03.01 da kiritilgan. N ЗРУ-456
Soliq organi tomonidan yuridik yoki jismoniy shaxsga beriladigan ro‘yxatga olish raqami. STIR barcha to‘lov hujjatlari, deklaratsiyalar, shartnomalar va boshqalarda ko‘rsatilishi shart.1
1 Qonunlar: Soliq kodeksi, modda127
Import qiluvchi mamlakatning ichki bozorida sotish uchun mamlakatga chet el tovarlarini olib kirish; kredit va qarzlar berish shaklida kapital kiritish; chet el kompaniyalari tomonidan korxonalarni sotib olish (valyuta importi); chet ellik shaxslar, firmalar va tashkilotlarning xizmatlaridan haq evaziga foydalanish.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, ... dan 26.05.200 N-sh. 77-II «Tashqi iqtisodiy faoliyat to‘g‘risida», 11-modda
Incoterms xalqaro savdo atamasi bo‘lib, sotuvchi tovar jo‘natish portida transport vositasiga yuklanganida yetkazib berish majburiyatini bajarganini anglatadi. Sotuv narxiga tovar qiymati, fraxt yoki transport xarajatlari, shuningdek tashish paytidagi sug‘urta qiymati kiradi.
“Ko‘chmas mulk” toifasiga kiritib bo‘lmaydigan barcha turdagi mol-mulk, ya’ni yer va u bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan narsalar (binolar, inshootlar va h.k.) bilan bog‘liq bo‘lmagan mol-mulk.
K ko‘char mol-mulkka o‘z-o‘zidan harakatlana oladigan narsalarga (hayvonlar, avtotransport vositalari) taalluqlidir.
Ko‘char mol-mulk ularga, shuningdek, pul mablag‘lari, majburiy talab huquqlari, qimmatli qog‘ozlar, qarz hujjatlari (ipoteka hujjatlari), ijro varaqalari kiradi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 83-moddasi
Yer uchastkalari, yer qa’ri uchastkalari, alohida suv obyektlari va yer bilan mustahkam bog‘langan barcha narsalar, ya’ni vazifasiga nomutanosib zarar yetkazmasdan ko‘chirilishi mumkin bo‘lmagan obyektlar, shu jumladan o‘rmonlar, ko‘p yillik daraxtzorlar, binolar va inshootlar.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 84, 515, 1184-moddalar
Foyda olish maqsadida tijorat faoliyati obyektlariga, moliyaviy vositalarga, ko‘chmas mulkka va boshqa investitsiya vositalariga kiritiladigan pul mablag‘lari va boshqa qimmatli mol-mulk.
Investitsiyalarni kiritish (joylashtirish) jarayoni investitsiya faoliyati, ushbu mablag‘larni kirituvchi shaxs esa investor deb ataladi. Investitsiyalarning oddiy jamg‘armalardan farqi shundaki, pul «to‘shak tagida yotmaydi», balki iqtisodiy muomalada bo‘ladi, ya’ni ishlaydi. Hatto bo‘sh mablag‘larni bank omonatiga joylashtirish ham investitsiya hisoblanadi, chunki bank bu mablag‘larni real sektorga yoki moliyaviy vositalarga investitsiya qiladi.1
1 Qonunlar: O‘zR Qonuni N 09.12.2014 yildagi O‘RQ-380-son «Investitsiya faoliyati to‘g‘risida»gi Qonun, 3-modda
Investitsion talab – biznes subyektlarining o‘z faoliyatini qo‘llab-quvvatlash yoki kengaytirish uchun foydalaniladigan jismoniy kapital obyektlari (mashinalar, uskunalar) va xizmatlarga bo‘lgan talabi. Investitsion talab iqtisodiyotdagi yalpi talabning bir qismidir.
Daromad olish yoki kapitalni ko‘paytirish maqsadida investitsiya kiritadigan, o‘z mablag‘lari, qarz mablag‘lari yoki boshqa jalb qilingan mablag‘larni investitsiya loyihalariga, moliyaviy yoki real aktivlarga yo‘naltiradigan yuridik yoki jismoniy shaxs.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 09.12.2014-yildagi O‘RQ-380-son «Investitsiya faoliyati to‘g‘risida»gi Qonuni, 3-modda
Inflyatsion kutilmalar indeksi – inflyatsion kutilmalarning miqdoriy ko‘rsatkichi bo‘lib, inflyatsiyaning kelgusida tezlashishi yoki sekinlashishini bildiradi.
Iste’mol narxlari indeksi (INI) – aholi tomonidan iste’mol uchun xarid qilinadigan tovarlar va xizmatlar umumiy narx darajasining o‘zgarish ko‘rsatkichi. Iste’mol narxlari indeksi joriy davr narxlaridagi tovarlar va xizmatlarning qat’iy belgilangan to‘plami qiymatining oldingi (bazis) davr narxlaridagi qiymatiga nisbati sifatida hisoblanadi.
Inflyatsiyaning inertligi – inflyatsiyaning uzoq muddatli (muvozanatli) darajasidan chetlashtirgan shokdan so‘ng ushbu uzoq muddatli darajasiga sekin qaytish tendensiyasi.
Bank operatsiyasining bir turi, naqdsiz hisob-kitob shakllaridan biri bo‘lib, bunda bank (emitent bank) mijozning topshirig‘iga binoan va uning hisobidan to‘lovni olish va (yoki) to‘lovni akseptlash majburiyatini oladi.1
1 Qonunlar: Inkasso bo‘yicha unifikatsiyalangan qoidalar (Xalqaro Savdo palatasining 1978-yilgi 522-sonli nashri), 1.1-band
texnika va texnologiya avlodlarining almashinishini ta’minlaydigan iqtisodiyotga mablag‘ kiritish.1
1 Qonunlar: O‘zR Qonuni N 2014-yil 09.12 dagi O‘RQ-380-son «Investitsiya faoliyati to‘g‘risida»gi Qonun, 4-modda
Ro‘yxatdan o‘tgan hududida faoliyat yurituvchi xorijiy davlat qonunchiligiga muvofiq bank hisoblanadigan yuridik shaxs.1
1 Qonun hujjatlari: O‘zbekiston Respublikasining 05.11.2019-yildagi O‘RQ-580-son «Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida»gi Qonuni, 3-modda
mijozga internet orqali masofadan turib bank xizmatlarini ko‘rsatish.
Odatda, mijoz internet orqali bank filialida taqdim etiladigan xizmatlarning aynan o‘zidan foydalanishi mumkin: hisobvaraqlar bo‘yicha ko‘chirmalar olish, depozitlar ochish, bank ichidagi va boshqa banklardagi hisobvaraqlarga pul o‘tkazish va boshqalar. Bunday operatsiyalar ro‘yxati faqat bank ichidagi dasturiy ta’minot va biznes jarayonlariga bog‘liq.
Markaziy bankning pul-kredit bozoridagi faol roli, shuningdek, iqtisodiyot rivojlanishini muntazam tahlil qilish va davlat siyosati rejalarini keng yoritish orqali inflyatsiya bo‘yicha belgilangan miqdoriy maqsadga erishishni ta’minlaydigan pul-kredit siyosatini amalga oshirish usullaridan biri.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 18.11.2019 yildagi PF-5877-son «Pul-kredit siyosatini inflyatsion targetlash rejimiga bosqichma-bosqich o‘tish orqali takomillashtirish to‘g‘risida»gi Farmoni
ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar, sotuvchilar va xaridorlar kelgusidagi pul-kredit va narx siyosatini rejalashtirish, bo‘lajak daromadlari, xarajatlari, foydasi va kreditlarini baholashda asoslanadigan inflyatsiyaning taxminiy, prognoz qilinadigan va kutilayotgan darajalari.1
1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 18.11.2019-yildagi PF-5877-son "Inflyatsion targetlash rejimiga bosqichma-bosqich o‘tish orqali pul-kredit siyosatini takomillashtirish to‘g‘risida"gi Farmoni
Tovarlar va xizmatlar umumiy narxlar darajasining oshishi natijasida pul qadrsizlanadigan, aholining xarid qobiliyati esa pasayadigan jarayon. Bu muayyan vaqt davomida mamlakatda tovarlar va xizmatlar narxlarining oshib borishidir.1
1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 18.11.2019-yildagi PF-5877-son "Inflyatsion targetlash rejimiga bosqichma-bosqich o‘tish orqali pul-kredit siyosatini takomillashtirish to‘g‘risida"gi Farmoni
Ko‘chmas mulk (asosan yer va imoratlar)ni garovga qo‘yish, bunda ushbu mulk garov kreditorining egaligiga topshirilmaydi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 04.10.2006-yildagi O‘RQ-58-son «Ipoteka to‘g‘risida»gi Qonuni
kredit hisobidan sotib olinadigan va ushbu kredit bo‘yicha garovga qo‘yiladigan uy-joy uchun uzoq muddatli kredit.
Garovga qo‘yilgan uy-joy qarz oluvchining mulki bo‘lib qoladi va u undan foydalanish huquqiga ega. Qarz oluvchi kreditni qaytarish majburiyatlarini bajarmagan taqdirda, bank garovni o‘z foydasiga realizatsiya qilish huquqiga ega.1
1 Qonunlar: Yuridik va jismoniy shaxslarga ipoteka krediti berishni tashkil etish qoidalari ("Zamin" ixtisoslashtirilgan davlat-aksiyadorlik ipoteka banki Boshqaruvi tomonidan 23.09.1996-yilda tasdiqlangan, 5-son bayonnoma), 3-band
Egalari tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjetiga pul mablag‘lari kiritilganini tasdiqlovchi va ushbu qimmatli qog‘ozlarga egalik qilishning butun muddati davomida belgilangan daromad olish huquqini beruvchi emissiyaviy qimmatli qog‘ozlar. Chiqarilishi va joylashtirilishi haqidagi ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi hamda Markaziy bank saytlarida e’lon qilinadi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 03.06.2015-yildagi O‘RQ-387-son «Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida»gi Qonuni (yangi tahriri), 3-modda
tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan mablag‘lar; qo‘shimcha tovarlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko‘rsatish maqsadida yaratilgan uzoq muddat foydalaniladigan resurslar; inson ehtiyojlarini bevosita qondirmaydigan tovarlar; investitsiya tovarlari; xo‘jalik operatsiyalari uchun to‘lovda ishlatiladigan pullar; qo‘shimcha qiymat keltiradigan qiymat.
ishlab chiqarish vositalari qiymatini ifodalovchi doimiy va ishchi kuchi qiymatini ifodalovchi o‘zgaruvchan kapitalga, shuningdek, qiymatini tovarga o‘tkazish usuliga ko‘ra asosiy va aylanma kapitalga bo‘linadi.1
1 Qonunlar: Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarida qo‘llaniladigan atamalar (Adliya vazirligi 25.10.2004-y., 1419-son bilan ro‘yxatga olingan)
Asosiy vositalarni yaratish va qayta ishlab chiqarishga, jumladan, yangi qurilish, modernizatsiya, rekonstruksiya qilish, texnik jihatdan qayta jihozlashga, shuningdek moddiy ishlab chiqarishning boshqa shakllarini rivojlantirishga kiritiladigan investitsiyalar.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, 2019-yil 25-dekabrdan N O‘RQ-598 “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to‘g‘risida», 2-bob, 5-modda
to‘lov kartalarining barcha turlarini ifodalash uchun tez-tez ishlatiladigan umumiy atama.1
1 Qonunlar: Markaziy bank boshqaruvining qarori bilan tasdiqlangan va Adliya vazirligi tomonidan 03.06.2013-yilda 2465-son bilan ro‘yxatga olingan O‘zbekiston Respublikasida naqd pulsiz hisob-kitoblar to‘g‘risidagi nizom, 106-band
Bank mijozlari yoki ularning vakolatli agentlarining imzo namunalari hujjatlarning haqiqiyligini tasdiqlash uchun bankda saqlanadi; bank xodimlarining imzo namunalari esa vakil banklarga yuboriladi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasida naqd pulsiz hisob-kitoblar to‘g‘risidagi nizom, Markaziy bank Boshqaruvining Adliya vazirligida 03.06.2013-yilda 2465-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan qarori bilan tasdiqlangan
Pul, hujjatlar, qimmatliklar va boshqalarni qabul qilib olganlik to‘g‘risidagi belgilangan shakldagi tilxat.1
1 Qonunlar: Markaziy bank Boshqaruvining qarori Tijorat banklarida kassa ishini tashkil etish, pul tushumlari va boshqa qimmatliklarni inkassatsiya qilish bo‘yicha Yo‘riqnomaga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish haqida, 23.01.2019 yildagi 3028-1-son, ilovaning 2-bandi
ikki to‘lov tizimining qo‘shma kartasi.
Valyutalarni sotib olish va sotish bitimlari, ya’ni bir mamlakat pul birligining kelishilgan summalarini boshqa mamlakat valyutalariga kelishilgan kurs bo‘yicha almashtirish va hisob-kitoblarni muayyan sanada amalga oshirish.1
1 Qonunlar: Tijorat banklarida jismoniy shaxslar bilan valyuta ayirboshlash operatsiyalarini amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizom, 29.06.2018-yildagi 3029-son
chet el valyutasini sotib olish va sotish operatsiyalarini amalga oshirish.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 10.07.2001 yildagi 294-son «Birjadan tashqari valyuta bozori faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarori, 1-bob
Ishlab chiqaruvchilar, sotuvchilar va xaridorlarga ekspertiza, texnika va iqtisodiy faoliyat sohalarida maslahat beruvchi ixtisoslashgan kompaniyalar faoliyati. Konsalting firmalarida hududiy, tarmoq va boshqa tamoyillar asosida mutaxassislar bo‘lishi mumkin.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 09.12.1992 yildagi 734-XII-son «Auditorlik faoliyati to‘g‘risida»gi Qonuni, 17-modda
Bank tomonidan yuridik shaxsga beriladigan, korporativ bank kartasi egasiga karta hisobvarag‘ida hisobga olinadigan pul mablag‘larini tovarlar, ishlar yoki xizmatlarni naqd pulsiz to‘lash orqali xarid qilish uchun tasarruf etish huquqini beradigan to‘lov kartasi.1
1 Qonunlar: Yuridik shaxslar tomonidan milliy valyutadagi korporativ bank kartalaridan foydalanish tartibi to‘g‘risidagi nizom (Adliya vazirligi tomonidan 18.04.2005-yilda 1470-son bilan ro‘yxatga olingan), 1-bandning “a” kichik bandi
tashkilot faoliyatini moliyaviy jihatdan ta’minlashga qaratilgan.1
1 Qonunlar: Professional buxgalterlar etikasi kodeksi (Buxgalterlar va auditorlar milliy assotsiatsiyasi Kengashi tomonidan 2010-yil 19-martda qabul qilingan), 290.204-band
Bir bank (korrespondent bank) boshqa banklarga tegishli depozitlarni saqlaydigan va ularga to‘lov hamda boshqa operatsiyalar bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatadigan shartnomaviy munosabatlar.
Markaziy bankning hududiy boshqarmasida kredit tashkiloti (bank) uchun ochiladigan hisobvaraq.1
1 Qonunlar: Markaziy bank Boshqaruvining qarori O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarida buxgalteriya hisobi hisobvaraqlari rejasiga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida, 2004-yil 13.08 dagi №773-17, 2-bob
Milliy valyutada ifodalangan xorijiy valyuta narxining nisbatan tez o‘zgarishi.1
1 Qonunlar: Birja kotirovkalari (auksionlari)ning o‘rtacha tortilgan narxlarini aniqlash tartibi to‘g‘risidagi nizom (Adliya vazirligida 14.10.2009-yilda N 2017 bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan)
qiymati 0 dan 1 gacha bo‘lgan oraliqda joylashgan sonli ko‘paytuvchi bo‘lib, majburiy zaxiralarning o‘rtacha miqdorini hisoblashda qo‘llaniladi.
Qisqa muddatli majburiyatlar – banklarning muddati 1 yilgacha bo‘lgan majburiyatlari;
qaytarish sharti bilan va, odatda, foiz to‘lash evaziga beriladigan pul yoki tovar shaklidagi qarz; kreditor va qarz oluvchi o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlarni ifodalaydi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 421, 422-moddalari, 2-paragraf
bankning kredit mablag‘lari hisobidan tovarlar va xizmatlar uchun naqdsiz to‘lov qilishda foydalanish mumkin bo‘lgan to‘lov kartasi. Kredit bank tomonidan belgilangan limit doirasida taqdim etiladi va qarz o‘z vaqtida so‘ndirilgan taqdirda qayta tiklanadi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklari tomonidan bank kartalarini chiqarish va ularning muomalada bo‘lishi tartibi to‘g‘risidagi nizom (Adliya vazirligi, 30.04.2004-y., N 1344), 8-bandning «b» kichik bandi
Fuqarolik-huquqiy shartnoma bo‘lib, unga ko‘ra bank yoki boshqa kredit tashkiloti (kreditor) qarz oluvchiga shartnomada nazarda tutilgan miqdorda va shartlarda pul mablag‘larini (kreditni) berish majburiyatini oladi, qarz oluvchi esa olingan pul summasini qaytarish va unga foiz to‘lash majburiyatini oladi.
Kredit shartnomasining bir turi — tijorat krediti.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 744-modda
qarzdorning kreditni olish va qaytarish bo‘yicha zimmasiga olgan majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarish qobiliyati. Qarz oluvchini tavsiflovchi ko‘rsatkichlar bilan belgilanadi: uning joriy moliyaviy ahvoli, avval olingan kreditlar bo‘yicha hisob-kitoblarni o‘z vaqtida amalga oshirishi hamda zarur bo‘lganda turli manbalardan pul mablag‘larini jalb qila olish qobiliyati.1
1 Qonunlar: Kichik tadbirkorlik subyektlarini milliy valyutada kreditlash tartibi to‘g‘risidagi nizom, 2013-yil 27.12, 2546-son
bir valyutaning boshqa valyutaga nisbatan kursi, ularning uchinchi valyutaga nisbatan kurslari orqali hisoblanadi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi banklari tomonidan valyuta svopi operatsiyalarini amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizom, 1-ilova, 1-band
erkin bozor sharoitida doimiy bo‘lmaydigan, fond birjasida belgilanadigan aksiyaning sotuv narxi. Aksiya bankka qo‘yilganda dividenddan kam bo‘lmagan daromad keltiradigan summaga sotiladi. Aksiya kursi ushbu turdagi aksiyalarga bo‘lgan talab va taklifga bog‘liq. Aksiyadorlik jamiyati dividend to‘lash uchun foydalanadigan hujjat kupon varaqasi deb ataladi.
London banklari tomonidan, odatda, 3-6 oy muddatga taqdim etiladigan qisqa muddatli kreditlar bo‘yicha foiz stavkasi. Ayrim hollarda muddat bir kechadan 5 yilgacha o‘zgarishi mumkin. Xalqaro ssuda kapitallari bozorida kredit foizining hisob stavkalarini belgilash uchun asosiy mo‘ljal, bazaviy stavka bo‘lib xizmat qiladi.
Ijaraga beruvchining mulk huquqi saqlanib qolgan holda, mashinalar, uskunalar, aloqa vositalari va transport vositalari, ishlab chiqarish maqsadidagi inshootlar, shuningdek uzoq muddat foydalaniladigan iste’mol tovarlarini uzoq muddatli ijaraga berish; bunda kredit pul shaklida emas, moddiy shaklda taqdim etiladi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 14.04.1999 yildagi 756-1-son «Lizing to‘g‘risida»gi Qonuni, 2-modda
Lizing bitimini amalga oshirish jarayonida jalb qilingan yoki o‘z mablag‘lari hisobidan mol-mulkni mulk qilib oladigan hamda uni lizing predmeti sifatida lizing oluvchiga muayyan haq evaziga, muayyan muddatga va muayyan shartlarda vaqtincha egalik qilish va foydalanish uchun beradigan, bunda lizing predmetiga bo‘lgan mulk huquqi lizing oluvchiga o‘tadigan yoki o‘tmaydigan jismoniy yoki yuridik shaxs.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, 14.04.1999-yildagi 756-1-son “Lizing to‘g‘risida”, 4-modda, 2-qism
lizing shartnomasiga muvofiq, lizing obyektini muayyan haq evaziga, muayyan muddatga va muayyan shartlarda vaqtincha egalik qilish va foydalanish uchun qabul qilishi shart bo‘lgan jismoniy yoki yuridik shaxs.
Lizing oluvchining aybi bilan lizing predmetining yo‘qolishi yoki o‘z vazifalarini bajara olmay qolishi lizing oluvchini lizing shartnomasi bo‘yicha moliyaviy majburiyatlardan ozod etmaydi, agar lizing shartnomasida boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo‘lsa.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 14.04.1999-yildagi 756-1-son «Lizing to‘g‘risida»gi Qonuni, 4-moddaning 3-qismi
Bank tizimining likvidligi – O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankidagi tijorat banklarining vakillik hisobvaraqlarida milliy valyutada saqlanayotgan pul mablag‘lari qoldiqlari.
Likvid aktivlar — Bu bozor qiymati bo‘yicha sotiladigan va sotib olinadigan, banklar esa qisqa vaqt ichida ularni bozor qiymati bo‘yicha sotib olishga tayyor xaridorni osonlik bilan topishi mumkin bo‘lgan aktivlarning muayyan turlaridir;
Bank mijozining hisobvarag‘ida o‘z mablag‘lari yetarli bo‘lmaganda foydalanishi mumkin bo‘lgan summa. U muayyan shaxs uchun uning kartasi orqali o‘tadigan mablag‘lar miqdori, kredit tarixi va boshqa ayrim omillardan kelib chiqib hisoblanadi.
Unda ko‘rsatilgan faoliyat turini belgilangan muddat davomida amalga oshirishga ruxsat beradigan, shuningdek, uni amalga oshirish shartlarini belgilaydigan rasmiy hujjat.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 2000-yil 25.05 dagi 71-II-son «Faoliyatning ayrim turlarini litsenziyalash to‘g‘risida»gi Qonuni, 3-modda 1-qismi
Uy xo‘jaligi a’zolarining hayot faoliyatini ta’minlash uchun pul mablag‘larini olish va ulardan foydalanishga oid munosabatlar majmui.
firma (yoki shu firmaning tovarlar guruhi) to‘liq yoki qisqartirilgan nomining maxsus ishlab chiqilgan, o‘ziga xos yozma tasviri.
Qonunlar: Nobank kredit tashkilotlari va mikromoliyaviy faoliyat to‘g‘risida (2022-yil 20.04 dagi O‘RQ-765-son)
Ko‘char mol-mulkni garovga qo‘ygan holda qarz berish bilan shug‘ullanuvchi kredit muassasasi. Lombard qisqa muddatli kreditlashdan tashqari, buyumlarni saqlash xizmatlarini ham ko‘rsatadi.1
1 Qonunlar: Lombardlar faoliyatini litsenziyalash tartibi to‘g‘risidagi Nizom (Adliya vazirligida 03.10.2019-yilda 1291-10-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan), Lombardlar tomonidan faoliyat va operatsiyalarni amalga oshirish qoidalari (Adliya vazirligida 10.12.2003-yilda 1290-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan)
kredit bo‘yicha asosiy qarzni to‘lash kechiktiriladigan davr.1
1 Qonunlar: Vazirlar Mahkamasining qarori Qishloq joylarda namunaviy loyihalar bo‘yicha yakka tartibdagi turar joylar va yangi turdagi hamyonbop turar joylar qurilishini ishtirokchi tijorat banklari — «Qishloq qurilish bank» ATB, O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki, «Ipoteka bank» ATIB, «Xalq banki» AT, «Asaka bank» ATB va «O‘zsanoatqurilishbank» ATB tomonidan imtiyozli ipoteka krediti bilan ta’minlash tartibi to‘g‘risidagi Nizomni tasdiqlash haqida, 25.05.2009 yildagi 148-son, 2-ilova, 2-band
Makroprudensial choralar (ingl. macroprudential policy) – umuman moliya sektori yoki uning alohida sektorlaridagi tizimli xatarni minimallashtirishga qaratilgan oldini oluvchi chora-tadbirlar majmui.
Banklararo pul bozori – milliy va xorijiy valyutalarda pul mablag‘larini joylashtirish va jalb etish bo‘yicha qisqa muddatli (odatda, bir yilgacha) birja operatsiyalarini tashkil etish va amalga oshirish tizimi.
Xalqaro investitsiya pozitsiyasi (XIP) — mamlakatning norezidentlar oldidagi moliyaviy aktivlari va majburiyatlarining umumiy hajmi hamda tarkibini ifodalovchi makroiqtisodiy tushuncha.
Xalqaro zaxiralar1 – bu to‘lov balansini moliyalashtirish ehtiyojlarini qondirish, valyuta kursiga ta’sir ko‘rsatish maqsadida valyuta bozorlarida intervensiyalar o‘tkazish hamda boshqa tegishli maqsadlar (masalan, valyuta va iqtisodiyotga bo‘lgan ishonchni qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, xorijdan qarz olish uchun asos bo‘lish) uchun pul-kredit organlarining erkin tasarrufida bo‘lgan va ular tomonidan nazorat qilinadigan tashqi aktivlardir.
1 https://www.imf.org/external/russian/pubs/ft/bop/2007/bopman6r.pdf (143-bet)
jismoniy shaxs bo‘lgan qarz oluvchiga haq to‘lash, muddatlilik va qaytarish shartlari asosida, eng kam ish haqining yuz baravaridan oshmaydigan miqdorda beriladigan pul mablag‘lari.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 15.09.2006-yildagi O‘RQ-50-son «Mikromoliyalash to‘g‘risida»gi Qonuni, 5-modda
qarz oluvchiga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun haq to‘lash, muddatlilik va qaytarish shartlari asosida, eng kam ish haqining ming baravaridan oshmaydigan miqdorda beriladigan pul mablag‘lari.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 15.09.2006-yildagi O‘RQ-50-son “Mikromoliyalashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni, 4-modda
Mikromoliya xizmatlarini ko‘rsatuvchi tashkilot mol-mulkni sotib olib, uni shartnomada belgilangan shartlar asosida haq evaziga lizing oluvchiga egalik qilish va foydalanish uchun taqdim etishini nazarda tutuvchi xizmat.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 15.09.2006 yildagi O‘RQ-50-son «Mikromoliyalashtirish to‘g‘risida»gi Qonuni, 6-modda, «Lizing to‘g‘risida»gi Qonun; 11–15-bandlar
Ish beruvchilar belgilangan davr uchun xodimga qonuniy ravishda to‘laydigan eng kam ish haqi (uning stavkasi).1
1 Qonunlar: Mehnat kodeksi, 155-modda
mamlakatning iqtisodiy va moliyaviy barqarorligini saqlab turishga (milliy valyuta kursini qo‘llab-quvvatlash, iqtisodiy ko‘rsatkichlarning o‘sishi, aholi bandligi va boshqalarga) qaratilgan davlat siyosati1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 13.09 dagi «Pul-kredit siyosatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-3272-son qarori
Monetar tilla1 – Pul-kreditni tartibga soluvchi organlarga (yoki ular amalda nazorat qiladigan boshqa subyektlarga) tegishli bo‘lgan va ular tomonidan zaxira aktivi sifatida saqlanadigan tilla.
1 https:\/\/www.imf.org\/external\/russian\/pubs\/ft\/bop\/2007\/bopman6r.pdf (118-bet)
Inflyatsiyaning monetar omillari – Markaziy bank o‘rta muddatli istiqbolda pul-kredit siyosati vositalari yordamida bevosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan inflyatsiya omillari.
fuqarolarning jamg‘arib boriladigan pensiya tizimida ishtirok etishini tasdiqlovchi hujjat bo‘lib, unda shaxsiy jamg‘arib boriladigan pensiya hisobvarag‘ining asosiy rekvizitlari ko‘rsatiladi va ushbu hisobvaraqdagi pul mablag‘lari harakati aks ettiriladi.1
1 Qonunlar: Xalq banki tomonidan fuqarolarning jamg‘arib boriladigan pensiya tizimidagi shaxsiy hisobini yuritish tartibi to‘g‘risidagi nizom (O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 21.12 dagi 595-son qaroriga 1-ilova), 2-bandning 6-xatboshi
Bank tizimidan tashqaridagi muomaladagi naqd pul Markaziy bank tomonidan muomalaga chiqarilgan naqd pullarni, Markaziy bank va tijorat banklari kassalaridagi milliy valyutadagi naqd pullardan tashqari, o‘z ichiga oladi.
Muomaladagi naqd pul (M0) Markaziy bank muomalaga chiqargan naqd pullarni (Markaziy bank va tijorat banklari kassalaridagi naqd pullar bundan mustasno) o‘z ichiga oladi.
ishlab chiqarishning barcha bosqichlarida yaratiladigan va sotilgan tovarlar, ishlar hamda xizmatlar qiymati bilan ishlab chiqarish va muomala xarajatlariga kiritilgan moddiy xarajatlar qiymati o‘rtasidagi farq sifatida belgilanadigan qo‘shilgan qiymatning bir qismini budjetga undirish shakli.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, VII bo‘lim
fuqarolarning o‘tgan yil uchun pul ifodasida hisoblangan jami daromadi summasiga solinadigan soliq.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, VI bo‘lim
Muammoli kreditlar – «qoniqarsiz», «shubhali» va «umidsiz» deb tasniflangan kreditlar;
Monetar tilla (pul-kredit siyosatini tartibga soluvchi organlarga tegishli bo‘lgan va zaxira aktivlari sifatida saqlanadigan tilla quymalari)dan tashqari barcha tillani o‘z ichiga oladi. Tilla tarkibli zargarlik buyumlari, ularning qismlari va shu kabilar kiritilmaydi — ular tovarlar eksporti va importi tarkibida aks ettiriladi.
Inflyatsiyaning nomonetar omillari – Markaziy bankning pul-kredit siyosati ta’sir doirasidan tashqarida bo‘lgan, inflyatsiyaga ta’sir etuvchi omillar. Bu guruhga tashqi iqtisodiy sharoitlar, tarkibiy omillar (asosiy fondlarning holati, ishlab chiqarish unumdorligi va samaradorligi, ishchi kuchi taklifi va uning sifat ko‘rsatkichlari, ishlab chiqarishning texnologik darajasi, transport-logistika infratuzilmasi, bozorlarning konsentratsiyalashuv darajasi), normativ-huquqiy muhit, fiskal siyosat hamda tovar va xizmatlar taklifi bilan bog‘liq omillar kiradi.
Boshqa mamlakatda ro‘yxatdan o‘tgan yuridik shaxs; boshqa mamlakatda doimiy yashovchi jismoniy shaxs; xorijiy davlatlar qonunchiligiga muvofiq tashkil etilgan, yuridik shaxs hisoblanmaydigan korxonalar va tashkilotlar; mamlakatda joylashgan xorijiy diplomatik va boshqa rasmiy vakolatxonalar, shuningdek xalqaro tashkilotlar, ularning filiallari va vakolatxonalari.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 19- va 20-moddalar
banklar tomonidan Markaziy bankka o‘tkazilishi lozim bo‘lgan majburiy zaxiralar miqdori. Majburiy zaxiralarning normativ summasi majburiy zaxira normasini so‘ndirilgan majburiyatlar bo‘yicha zaxiraning o‘rtacha summasiga ko‘paytirish orqali hisoblanadi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 05.11.2019 yildagi O‘RQ-580-son «Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida»gi Qonuni, 40-modda
Kreditning qaytarilishini kafolatlash tizimi bo‘lib, kreditor oldidagi asosiy qarz va foizlarni to‘lash uchun qo‘llanadi; kreditor uchun qarzdor tomonidan qarzga olingan mablag‘larning to‘liq va o‘z vaqtida qaytarilishi hamda tegishli foizlarning to‘lanishi garovi bo‘lib xizmat qiladigan tovar-moddiy boyliklar va ishlab chiqarish xarajatlari.1
1 Qonunlar: Kichik tadbirkorlik subyektlarini milliy valyutada kreditlash tartibi to‘g‘risidagi nizom, 27.12.2013-yildagi 2546-son, 19-band
Boshqa depozit tashkilotlari (tijorat banklari) sharhi - Xalqaro Valyuta jamg‘armasining «Pul-kredit va moliyaviy statistikani tuzish bo‘yicha qo‘llanma»siga muvofiq, boshqa depozit tashkilotlarining (tijorat banklarining) yig‘ma balans hisoboti asosida tuziladigan tahliliy jadval.
O‘z egasining belgilangan muddatda obligatsiyaning nominal qiymatini yoki boshqa mulkiy ekvivalentini olish, obligatsiyaning nominal qiymatidan qat’iy foiz olish yoxud mulkiy huquqlarga ega bo‘lish huquqini tasdiqlovchi qimmatli qog‘oz.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 29.08.1996-yildagi «Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism)», 3-kichik bo‘lim, 41-bob, 741-modda
Majburiy zaxiralar — bu boshqa depozit tashkilotlarining Markaziy bankdagi majburiy zaxiralar hisobvarag‘idagi mablag‘laridir.
Kredit tashkilotlarining Markaziy bankdagi vakillik hisobvarag‘ida majburiy zaxira sifatida saqlashi lozim bo‘lgan mablag‘lari. Majburiy zaxiralash tizimi banklarning joylashtirilgan depozitlar bo‘yicha majburiyatlarini ta’minlash, shuningdek muomaladagi pul massasini tartibga solish maqsadida joriy etiladi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 05.11.2019 yildagi O‘RQ-580-son «Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida»gi Qonuni, 40-modda
mijoz hisobvarag‘idan undagi qoldiqdan ortiq mablag‘ni hisobdan chiqarish orqali beriladigan qisqa muddatli kredit shakli. Natijada debet saldosi yuzaga keladi. Banklar tomonidan eng ishonchli mijozlarga shartnoma asosida taqdim etiladi; shartnomada overdraftning eng yuqori summasi, uni taqdim etish shartlari va qaytarish tartibi belgilanadi.1
1 Qonunlar: Jismoniy shaxslarga bank plastik kartasi orqali overdraft krediti berish tartibi to‘g‘risidagi nizom (Markaziy bank boshqaruvining 10.06.2017-yildagi 12/4-son qarori bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligida 21.07.2017-yilda 2900-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan)
«Onlayn mahalla» elektron platformasi Respublikaning har bir tumanida ish boshlagan hokim yordamchilari faoliyatini samarali tashkil etish uchun ishlab chiqilgan tizim bo‘lib, ishsiz fuqarolarni ishga joylashtirish, ularni o‘qitish hamda turli subsidiyalar va imtiyozli kreditlar ajratish uchun foydalaniladi.
Internet yoki mobil ilova orqali tovarlar yoki xizmatlar uchun naqd pulsiz to‘lovni amalga oshirish imkoniyati. Ushbu operatsiya hisob yoki bank kartasi biriktirilgan bo‘lsa, veb-sayt yoki mobil to‘lov ilovasida amalga oshiriladi.
Moliyaviy mablag‘larni jalb qilish va ularni ipoteka kreditlarini qayta moliyalashtirishga yo‘naltirish faoliyatini amalga oshiruvchi yuridik shaxs.
Qonunlar: Nobank kredit tashkilotlari va mikromoliyaviy faoliyat to‘g‘risida (2022-yil 20.04 dagi O‘RQ-765-son)
Asosiy foiz stavkasi – tijorat banklari uchun qarz olish foiz stavkasini, shuningdek, qarz oluvchilar uchun kredit qiymatini belgilaydigan foiz stavkasi; asosiy foiz stavkasining o‘zgarishi banklararo pul bozoridagi foiz stavkalariga ta’sir qiladi.
Yuridik shaxslar faoliyati uchun imtiyozli soliq, bojxona va boshqa shart-sharoitlar taqdim etadigan mamlakatlar va hududlar. Ularda egalari norezidentlar bo‘lgan offshor kompaniyalar tashkil etiladi va faoliyat yuritadi. Bunday hududlarda ro‘yxatdan o‘tgan xorijiy kompaniyalar odatda faqat ro‘yxatdan o‘tkazish yig‘imini to‘laydi.1
1 Qonunlar: 2018-yil 15-dekabrdagi 3101-son qarorga 1-ilova. Auditorlik tashkilotlari uchun jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga, terrorizmni moliyalashtirishga va ommaviy qirg‘in qurollarini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi ichki nazorat qoidalari
Davriy tizimli xavf (ingl. cyclical systemic risk) — moliyaviy va boshqa xo‘jalik yurituvchi subyektlarning to‘lovlarni kechiktirishga moyilligi, ya’ni moliyaviy sikl o‘sish bosqichida xavf darajasining oshishi va, aksincha, pasayish davrida ortiqcha xavfdan qochish natijasida yuzaga keladigan xavf. Ushbu protsiklik tendensiyalar moliya muassasalarida (shuningdek, boshqa xo‘jalik yurituvchi subyektlarda) qarz yelkasining haddan tashqari yuqoriligi, shuningdek, moliya sektoridagi muddatlarning haddan tashqari uzoqligi tufayli kreditlash va likvidlik sikllari o‘zaro mos kelmagan sharoitda namoyon bo‘ladi.
To‘lov bank kartasi egasining shaxsini operatsiyalar davomida (masalan, telefon orqali yoki avtomatik kassa mashinasida) aniqlash uchun unga beriladigan raqamli kod.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasida tijorat banklari tomonidan bank kartalarini chiqarish va ularning muomalada bo‘lishi tartibi to‘g‘risidagi nizom (Adliya vazirligi, 30.04.2004-y., N 1344), 1-bandning “ч” kichik bandi
Milliy valyuta kursi xorijiy valyutaga nisbatan talab va taklifdan kelib chiqib belgilanadigan mexanizmni joriy etish.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 22-oktabrdagi «Valyutani tartibga solish to‘g‘risida»gi O‘RQ-573-son Qonuni, 8-modda
To‘lov balansi — muayyan vaqt oralig‘ida rezidentlar va norezidentlar o‘rtasidagi barcha iqtisodiy operatsiyalar aks ettiriladigan statistik hisobot.
Hokim yordamchisi — tadbirkorlikni rivojlantirish, shuningdek, doimiy daromad manbaiga ega bo‘lmagan shaxslarning bandligini ta’minlash uchun mas’ul shaxs. Hokim yordamchisining vazifalariga mahallani iqtisodiy rivojlantirish, fuqarolarga oilaviy tadbirkorlikni yuritish uchun imtiyozli kreditlar va subsidiyalar olishda ko‘maklashish hamda ishsizlarni ishga joylashtirish kiradi.
bank tomonidan aholiga tovarlar va xizmatlarni sotib olish maqsadida beriladigan kredit turi. Bunday kredit ko‘pincha mebel, telefon va boshqa tovarlarni xarid qilish uchun olinadi. Iste’mol kreditiga avtokredit — jismoniy shaxslarga transport vositasini sotib olish maqsadida beriladigan kredit ham kiradi.1
1 O‘zbekiston Respublikasining 06.05.2006-yildagi O‘RQ-33-son «Iste’mol krediti to‘g‘risida»gi Qonuni, 3-modda
Preteksting (inglizcha pretexting) — firibgar o‘zini boshqa shaxs sifatida tanishtirib, oldindan tayyorlangan ssenariy asosida maxfiy ma’lumotlarni bilib oladigan hujum. Shubha uyg‘otmaslik uchun firibgar jabrlanuvchining shaxsiy ma’lumotlariga: tug‘ilgan sanasi, STIRi, pasport raqami yoki hisob raqamining so‘nggi raqamlariga oldindan ega bo‘ladi. Odatda telefon yoki elektron pochta orqali amalga oshiriladi.
Hosilaviy moliyaviy instrumentlar1 – boshqa moliyaviy vositalar, ko‘rsatkichlar yoki tovarlar bilan bog‘liq bo‘lgan hamda moliyaviy xatarlarni (masalan, foiz stavkalari o‘zgarishi xatari, valyuta xatari, aksiyalar va xomashyo narxlari o‘zgarishi xatari hamda kredit xatari) boshqarish imkonini beruvchi moliyaviy vositalar.
1 https://www.imf.org/external/russian/pubs/ft/bop/2007/bopman6r.pdf (119 b.)
Byudjet daromadlarining uning xarajatlaridan ortiq bo‘lishi. Uy xo‘jaligi iqtisodiyotida profitsit joriy ehtiyojlar qondirilganidan keyin ortiqcha pul mablag‘lari qolishini anglatadi. Moliyaviy savodxon fuqaro bunday ortiqcha mablag‘larni investitsiyaga yo‘naltiradi, omonat ochadi yoki sug‘urta kompaniyalarining jamg‘arib boriladigan mahsulotlarini xarid qiladi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Budjet kodeksi, 3-modda
Markaziy bankning foiz siyosati – Markaziy bankning pul-kredit siyosatining bir qismi bo‘lib, u orqali Markaziy bank moliyaviy resurslar qiymati va iqtisodiyotdagi foiz stavkalari darajasiga, shuningdek, aholi va biznesning moliyaviy hamda investitsiyaviy qarorlariga ta’sir ko‘rsatadi. Foiz siyosati milliy valyutadagi aktivlar bo‘yicha ijobiy real foiz stavkalarini ta’minlash maqsadida iqtisodiyotda foiz stavkalarining muayyan darajasini saqlab turishga qaratilgan. Markaziy bank foiz stavkasining o‘zgarishi umuman iqtisodiyotdagi foiz stavkalari darajasiga ta’sir ko‘rsatadi va bu investitsiyalar/jamg‘armalarda, binobarin, yalpi talabda tegishli o‘zgarishlarga olib keladi.
Pul bozoridagi qisqa muddatli foiz stavkalarini Markaziy bankning asosiy foiz stavkasiga yaqinlashtirish tizimi (foiz bo‘yicha mo‘ljal); foiz koridorining yuqori chegarasi — Markaziy bankning tijorat banklariga kredit berish stavkasi (odatda overnight stavkasi), quyi chegarasi esa Markaziy bankning tijorat banklaridan depozitlarni jalb qilish stavkasidir.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan bank faoliyatiga xos xatarlarning oldini olish va ularni kamaytirish maqsadida banklar faoliyati ustidan amalga oshiriladigan nazorat.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 05.11.2019-yildagi 580-son «Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida»gi Qonuni
Davlat faoliyatini ta’minlash uchun pul fondlarini shakllantirish va ulardan foydalanish tizimini ifodalaydi.
vakolatli tijorat bankining jismoniy shaxslar hisobidan naqd chet el valyutasini sotib olish va sotish bo‘yicha valyuta ayirboshlash operatsiyalarini amalga oshiruvchi, shuningdek, chet el valyutasidagi pul belgilarini inkassoga va ekspertizaga qabul qiluvchi tarkibiy bo‘linmasi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining 17.08.2000-yildagi 958-sonli «Ayirboshlash shoxobchasi to‘g‘risida»gi nizomi
tovarlar yoki xizmatlar haqini ularning qiymatini to‘liq summada emas, balki qismlarga bo‘lib to‘lash usuli. Bo‘lib-bo‘lib to‘lash chakana tovarlarni kreditga sotishda kengroq tarqalgan. To‘lovni bo‘lib-bo‘lib amalga oshirishda kontragentlar o‘rtasida kredit majburiyatlari yuzaga keladi.1
1 Qonun hujjatlari: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 244-moddasi, 419-moddasi 2-qismi
Mamlakatning asosiy savdo hamkorlari mahsulotlariga nisbatan mahalliy tovarlar narxlarining raqobatbardoshligi o‘zgarishini ko‘rsatuvchi hisob-kitob valyuta kursi. Haqiqiy samarali ayirboshlash kursining iqtisodiy mohiyati savdo hamkorlari mamlakatlaridagi inflyatsiya darajasiga tuzatish kiritilgan ayirboshlash kursi o‘zgarishini aks ettirishdan iborat.
milliy valyuta kursining xorijiy valyutaga nisbatan ko‘tarilishi.
Regulyativ kapital – bank faoliyatini tartibga solish va prudensial me’yorlarni hisoblash maqsadida hisob-kitob yo‘li bilan aniqlanadigan bank kapitali;
1-darajali regulyativ kapital — chegirmalar hisobga olingan holda birinchi darajali asosiy va qo‘shimcha kapitalning jami.
XVFdagi rezerv pozitsiyasi1 – Bu «zaxira transhi» summasi, ya’ni a’zo davlat XVJdan qisqa muddatli xabarnoma asosida olishi mumkin bo‘lgan xorijiy valyuta miqdori (SDRni ham qo‘shgan holda).
1 https://www.imf.org/external/russian/pubs/ft/bop/2007/bopman6r.pdf (146–147 b.)
Muayyan mamlakatda ro‘yxatdan o‘tgan, milliy qonunchilik to‘liq tatbiq etiladigan yuridik yoki jismoniy shaxs.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi, 19-modda
Hujjatni haqiqiy deb tan olish uchun dalolatnoma yoki boshqa hujjatda (masalan, shartnoma, chek, vekselda) bo‘lishi shart bo‘lgan ma’lumotlar (hujjat nomi, tuzilgan sana, to‘lanishi lozim bo‘lgan summa, to‘lovchining nomi).1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 24.12.2012-yildagi O‘RQ-342-son «Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida»gi Qonuni, 25-modda
REPO operatsiyalari — qisqa muddatli qarzlarni qayta sotib olish to‘g‘risidagi kelishuv asosida tijorat banklarining davlat qimmatli qog‘ozlarini Markaziy bankka sotish operatsiyalari yoki pul massasini va bank zaxiralarini boshqarish maqsadida Markaziy bank qimmatli qog‘ozlarini tijorat banklariga sotish operatsiyalari (bu holda davlat qimmatli qog‘ozlari garov ta’minoti vazifasini bajaradi).
Banklarning o‘z mablag‘lari va jalb qilingan mablag‘larini o‘z ichiga olgan hamda banklar tasarrufida bo‘lib, ular tomonidan kreditlash va boshqa aktiv operatsiyalarni amalga oshirishda foydalaniladigan mablag‘lar majmui.
Markaziy bank tomonidan resurslari tugagan va ularni boshqa manbalardan (masalan, banklararo kredit bozorida yoki qimmatli qog‘ozlar bozorida) o‘zlari uchun maqbul shartlarda to‘ldirish imkoniga ega bo‘lmagan tijorat banklariga qarz mablag‘lari berilishi.
Bu qimmatli qog‘ozlar savdosi amalga oshiriladigan moliya bozorlarining bir turi. Bu yerda tadbirkorlar, investorlar va chayqovchilar o‘rtasida qimmatli qog‘ozlarni (aksiyalar, obligatsiyalar va boshqa moliyaviy vositalarni) sotib olish-sotish bitimlari tuziladi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 2015-yil 3-iyundagi O‘RQ-387-son «Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida»gi Qonuni, 3-modda
Odatda, fuqarolar bilan bank omonati shartnomasi tuzilganini va omonat bo‘yicha ularning hisobvarag‘iga pul mablag‘lari kiritilganini tasdiqlovchi hujjat. Bank omonati shartnomasida egasining nomi yozilgan omonat daftarchasi yoki taqdim etuvchiga beriladigan omonat daftarchasini (ikkinchisi qimmatli qog‘oz hisoblanadi) berish nazarda tutilishi mumkin.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 769-modda
Muayyan davlat hududidagi xo‘jalik va tadbirkorlik faoliyati uchun bojxona, valyuta, soliq va viza sohalarida imtiyozli shartlar belgilangan har qanday hudud (erkin bank zonalari, offshor hududlar, iqtisodiy qulaylik zonalari, erkin savdo zonalari, texnoparklar va boshqalar).1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 25.04.1996-yildagi 220-I-son “Erkin iqtisodiy zonalar to‘g‘risida”gi Qonuni, 1-modda
Milliy valyutani chet el valyutasiga almashtirish va ma’lum muddatdan so‘ng uni qayta almashtirish majburiyatini nazarda tutuvchi operatsiyalar; odatda markaziy banklar o‘rtasida amalga oshiriladi; chet el valyutasini keyinchalik sotish kafolati bilan vaqtincha sotib olish; qimmatli qog‘ozlar bilan bir vaqtda amalga oshiriladigan ayirboshlash operatsiyasi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 12.09.2014-yildagi N ЗРУ-375-son «Birjalar va birja faoliyati to‘g‘risida»gi Qonuni, 16-modda; O‘zbekiston Respublikasi banklari tomonidan valyuta svopi operatsiyalarini amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizom (Adliya vazirligi, 24.07.2008-yil, N 1839), 1-bandning 8-xatboshi
Naqd tovarni darhol topshirish sharti bilan uni sotib olish-sotish bo‘yicha birja bitimi; valyuta operatsiyalari sohasida esa bu to‘lov bitim tuzilgan kun hisobga olinmagan holda ikkinchi ish kunida amalga oshiriladigan naqd valyuta bitimidir. Vaqtdagi bu farq xalqaro amaliyot bilan belgilangan bo‘lib, tuzilgan bitimni banklarda rasmiylashtirish zarurati bilan bog‘liq (birlamchi hujjatlarni rasmiylashtirish, to‘lov va xabarnoma telegrammalarini tayyorlash va boshqalar).1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi 2014-yil 12-sentabrdagi O‘RQ-375-son “Birjalar va birja faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, 16-modda
Bankka qo‘yilgan omonat summasini hamda omonatchining (sertifikat egasining) belgilangan muddat o‘tgach omonat summasi va sertifikatda ko‘rsatilgan foizlarni sertifikatni bergan bankdan yoki shu bankning istalgan filialidan olish huquqini tasdiqlovchi, taqdim etuvchiga yoki muayyan shaxs nomiga rasmiylashtirilgan qimmatli qog‘oz. Jamg‘arma sertifikati jismoniy shaxsga, depozit sertifikati esa yuridik shaxsga beriladi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining depozit sertifikatlari to‘g‘risidagi nizomi (Adliya vazirligida 2008-yil 23-sentabrda 1858-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan); Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 2015-yil 3-iyundagi O‘RQ-387-son “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi Qonuni, 3-modda
Tizimli xavf — butun moliya tizimi yoki moliya bozorining qulash xavfi bo‘lib, moliya bozori ishtirokchisi, ishtirokchilar guruhi yoki moliya tizimining alohida tarkibiy qismi bilan bog‘liq xavfdan farq qiladi.
Budjet huquqida — budjet tashkilotlari (muassasalari)ni saqlash uchun nazarda tutilgan mablag‘ ajratmalarining hajmi, maqsadli yo‘nalishi va choraklar bo‘yicha taqsimotini belgilaydigan moliyaviy-reja hujjati; fuqarolik huquqida — kelgusidagi pul xarajatlarining batafsil rejasi (hisob-kitobi).
Smishing (ingl. SMiShing — «SMS» va «fishing» so‘zlaridan) — SMS orqali amalga oshiriladigan fishing turi. Firibgarlar jabrlanuvchiga fishing saytiga havola kiritilgan SMS-xabar yuboradi. Shuningdek, jabrlanuvchidan javob SMS-xabarida to‘lov rekvizitlari yoki Internetdagi axborot-to‘lov resurslariga kirish uchun shaxsiy ma’lumotlarga oid maxfiy axborotni yuborish so‘ralishi mumkin.
inson salohiyati, ko‘nikmalar va ishlab chiqarish tajribasini, shuningdek, nomoddiy ne’matlarning boshqa shakllarini rivojlantirishga kiritiladigan investitsiyalar.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, 2019-yil 25-dekabrdan N O‘RQ-598 “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to‘g‘risida», 2-bob, 5-modda
XVJ tomonidan yaratiladigan va rasmiy zaxiralarni qo‘llab-quvvatlash uchun XVJga a’zo mamlakatlarga ajratiladigan xalqaro zaxira aktivlari.
Maxsus qarz olish huquqlari (SDR)1 – XVJ tomonidan yaratiladigan va mavjud zaxira aktivlariga qo‘shimcha ravishda uning a’zolari o‘rtasida taqsimlanadigan xalqaro zaxira aktivlaridir. SDR egalari faqat XVJga a’zo davlatlarning pul-kredit organlari hamda vakolatli egalari hisoblangan cheklangan miqdordagi xalqaro moliya tashkilotlaridan iborat. SDRdagi mablag‘lar XVJga a’zo boshqa davlatlardan xorijiy valyuta yoki boshqa zaxira aktivlarini olish uchun so‘zsiz huquqni anglatadi.
1 https://www.imf.org/external/russian/pubs/ft/bop/2007/bopman6r.pdf (109-b.)
Korrespondentlik hisobvaraqlaridagi mablag‘lar Markaziy bankdagi vakillik hisobvaraqlarida boshqa depozit tashkilotlarining mablag‘lari qoldiqlari.
Qarz shartnomasi ishtirokchilaridan birining boshqasiga pul yoki moddiy boyliklarni qaytarish sharti bilan va, odatda, foiz to‘lash evaziga berishi.
Qarzga berilgan pul yoki moddiy mablag‘lar uchun qarz oluvchi tomonidan qarz beruvchiga to‘lanadigan haq miqdori.1
1 Qonunlar: Tijorat banklarining kredit siyosatiga qo‘yiladigan talablar to‘g‘risidagi nizom, 29.08.2019-y. N 905-6
Sug‘urta hodisasi (noqulay hodisalar tufayli yuzaga kelgan turli yo‘qotishlar, zararlar) sodir bo‘lganda, yuridik yoki jismoniy shaxslarning manfaatlarini ular to‘lagan sug‘urta mukofotlaridan shakllantirilgan pul mablag‘lari hisobidan sug‘urta shartnomasiga muvofiq sug‘urta tovonini (sug‘urta summasini) to‘lash orqali himoya qilish.1
1 Qonunlar: 2002-yil 5-apreldagi 358-II-son «Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, 3-modda
odatda nomiga rasmiylashtiriladigan, sug‘urta tashkiloti (sug‘urtalovchi) tomonidan sug‘urta qildiruvchiga sug‘urta shartnomasini tasdiqlash uchun beriladigan va uning shartlarini o‘z ichiga olgan hujjat1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 917, 930, 931-moddalar
Stress-testlash (ingl. stress testing) – moliyaviy tashkilotlar, alohida sektorlar, bozorlar yoki butun moliya tizimi risklarini tahlil qilish va ularning favqulodda, biroq ehtimoliy shoklar ro‘y berishiga chidamliligini baholash usuli.
Subsidiya (lotincha subsidium — yordam, qo‘llab-quvvatlash) — davlat yoki mahalliy budjet hisobidan, shuningdek, maxsus jamg‘armalardan yuridik va jismoniy shaxslarga, mahalliy hokimiyat organlariga hamda boshqa davlatlarga beriladigan to‘lovlar.
Subsidiya davlat tomonidan muayyan tarmoqlarni rivojlantirish va rag‘batlantirish uchun beg‘araz asosda ajratiladi. Biroq ajratilgan subsidiya maqsadsiz ishlatilgani aniqlansa, davlat qonunga muvofiq uni qaytarib olishi mumkin.
Joriy operatsiyalar hisobi – Bu mamlakat to‘lov balansining rezidentlar va norezidentlar o‘rtasidagi tovarlar, xizmatlar, birlamchi va ikkilamchi daromadlar (xodimlarga haq to‘lash, investitsiyalardan olinadigan daromadlar va boshqalar) oqimlari aks ettiriladigan bo‘limidir.
Sotuvchi tomonidan xaridor nomiga rasmiylashtiriladigan, tovar yoki xizmatlarning haqiqatda yetkazib berilganini va ularning qiymatini tasdiqlovchi hisobvaraq-faktura. Xaridor tovarni yakuniy qabul qilib olganidan keyin rasmiylashtiriladi. Unda sotuv bitimining tafsilotlari, jumladan, hajmi (birliklar soni), birlik narxi, umumiy narxi, sotish shartlari va yetkazib berish usuli ko‘rsatiladi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 222-modda
Tovarlar va xizmatlarni xarid qilish bo‘yicha savdolarni o‘tkazishning tanlov shakli bo‘lib, talabgorlar taqdim etgan tanlov takliflarining tender hujjatlarida belgilangan mezonlarga muvofiqligi jihatidan o‘zaro raqobatlashishini anglatadi.1
1 Qonun hujjatlari: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan tovarlar va xizmatlarni xarid qilish uchun tenderlarni tashkil etish va o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizom (Markaziy bankning 27.02.1998 yildagi 379-son qarori), 1.2-bandning 6-xatboshi
Bank sohasida bu bank kartasi egasiga to‘lov operatsiyalarini amalga oshirish va bajarilgan operatsiyalar bo‘yicha sliplarni shakllantirish imkonini beradigan qurilma (statsionar yoki mobil).1 Birja faoliyatida bu birja a’zosida joylashgan, maxsus dasturiy ta’minotga ega va birja savdolarining elektron tizimiga ulangan kompyuterdir.2
1 Qonunlar: Tijorat banklari tomonidan bank kartalarini chiqarish va ularning O‘zbekiston Respublikasida muomalada bo‘lishi tartibi to‘g‘risidagi nizom (Adliya vazirligida 16.04.2019-yilda 1344-6-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan), 1-bandning “у” kichik bandi
2 Qonunlar: Birja savdolarining elektron tizimlariga qo‘yiladigan umumiy talablar to‘g‘risidagi nizom (Adliya vazirligida 24.08.2006-yilda 1618-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan), 3-band
Transchegaraviy pul o‘tkazmalari – xalqaro pul o‘tkazmalari tizimlari orqali mamlakatga yoki mamlakatdan pul mablag‘larini o‘tkazish.
Pul-kredit siyosatining transmissiya (uzatish) kanallari – pul-kredit siyosati sohasidagi qarorlarning narxlar dinamikasi va umuman iqtisodiyotga ta’sir kanallari. Markaziy bankning foiz stavkasini o‘zgarishsiz saqlash yoki o‘zgartirish hamda uning kelgusidagi dinamikasi haqidagi signali moliya bozori segmentlaridan iqtisodiyotning real sektoriga va, oxir-oqibat, inflyatsiyaga bosqichma-bosqich tarqalishi jarayoni. Foiz stavkasi darajasining o‘zgarishi iqtisodiyotga quyidagi asosiy kanallar orqali uzatiladi: foiz, kredit, valyuta, aktivlar narxi va kutilmalar kanallari.
Bank operatsiyalari va bitimlarini amalga oshirish, sug‘urta xizmatlari hamda qimmatli qog‘ozlar bozoridagi xizmatlarni ko‘rsatish, moliyaviy ijara shartnomalari va pul mablag‘lari yoki qimmatli qog‘ozlarni ishonchli boshqarish shartnomalarini tuzish, shuningdek, moliyaviy xususiyatga ega boshqa xizmatlarni ko‘rsatish.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi bilan Yevropa hamjamiyatlari va ularga a’zo davlatlar o‘rtasidagi sheriklik va hamkorlik to‘g‘risidagi bitim (Florensiya, 1996-yil 21-iyun), IV ilova
Tijorat tashkilotlarini (xo‘jalik jamiyatlari va shirkatlarini) tashkil etishda ularning faoliyatini ta’minlash uchun ta’sis hujjatlarida yoki qonunchilikda belgilangan miqdorlarda mol-mulkka kiritiladigan (pul ifodasidagi) hissalar majmui.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 11.12.2003 yildagi 558-II-son «Xususiy korxona to‘g‘risida»gi Qonuni, 12, 13-moddalar
Aksiyadorlik jamiyati, fond, birlashma, birja va boshqalarning ta’sischilari.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 29.08.2003-yildagi 527-II-son “Jamoat fondlari to‘g‘risida”gi Qonuni, 10-modda
Yetkazib beruvchi xo‘jalik yurituvchi subyektlarni moliyalashtirishga doir bank xizmati turi. Bunda yetkazib beruvchi bankka — moliyaviy agentga — to‘lovchilar tomonidan akseptlangan, ammo to‘lanmagan, yetkazib berilgan tovarlar, bajarilgan ishlar yoki ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘lov talabnomalari bo‘yicha to‘lovni olish huquqini regress huquqisiz beradi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi hududida tijorat banklari tomonidan faktoring operatsiyalarini o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizom (Adliya vazirligi tomonidan 03.08.2000 yilda 953-son bilan ro‘yxatga olingan), 1.3-band
Qalbaki mahsulot tayyorlash, biror narsani — mahsulot, tovarlar yoki tovar belgilarini — ongli ravishda soxtalashtirish; sotiladigan buyumlarning tashqi ko‘rinishini saqlagan holda, g‘arazli maqsadda sifatini yomon tomonga o‘zgartirish.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi 1994-yil 5-maydagi 1054-XII-son “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonuni, 190-modda
fuqarolik huquq va majburiyatlari egasi bo‘lgan inson.
Jamoaviy subyekt bo‘lgan yuridik shaxsdan farqli ravishda, jismoniy shaxs qonunda belgilangan huquq va majburiyatlarga ega bo‘lgan mustaqil iqtisodiy munosabatlar subyektidir. U, jumladan, iqtisodiy aktivlarga egalik qilishi, bitimlar tuzishi va majburiyatlari bo‘yicha javob berishi mumkin.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 1168–1171-moddalar
moliyaga oid xabardorlik, bilim, ko‘nikma, munosabat va xulq-atvor majmui bo‘lib, oqilona moliyaviy qarorlar qabul qilish hamda shaxsiy moliyaviy farovonlikka erishish uchun zarur.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 23.03.2018 yildagi PQ-3620-son qarori, Bank xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlarini oshirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida, 2, 7-bandlar
Ishdan ayrilish, kasallik yoki baxtsiz hodisa kabi kutilmagan holatlar sababli daromaddan mahrum bo‘lib qolish ehtimoliga qarshi pul mablag‘lari va boshqa boyliklar zaxirasi.
Moliyaviy xavfsizlik yostig‘ining vazifasi har qanday sharoitda maqbul turmush darajasini saqlashga yordam berishdir. Uning miqdori oila yoki fuqaroning imkoniyatlariga qarab belgilanadi. Odatda, bu maqsadlar uchun oylik daromadning 3–6 baravaridan kam bo‘lmagan miqdorni jamg‘arish tavsiya etiladi. Xavfsizlik yostig‘i ish haqi yoki boshqa manbalardan olinadigan daromadning bir qismini muntazam ravishda jamg‘arib borish hisobiga shakllantiriladi.
Moliyaviy tizim — davlat, tashkilotlar va aholining pul mablag‘larini shakllantirish va ulardan foydalanishni turli moliyaviy vositalar yordamida ta’minlaydigan moliyaviy tashkilotlar va moliya bozorlarining majmui. Bunda moliyaviy institutlar (bozorlar va moliyaviy tashkilotlar) cheklangan moliyaviy resurslarni bir iqtisodiy subyektdan boshqasiga qayta taqsimlaydi.
Moliyaviy barqarorlik – moliya tizimi o‘z vazifalarini samarali bajarib, resurslarni qayta taqsimlash va moliyaviy xatarlarni boshqarishni ta’minlaydigan, moliya bozorida (uning segmentlarida) haddan tashqari o‘zgaruvchanlik kuzatilmaydigan, hisob-kitoblarning uzluksiz amalga oshirilishi ta’minlanadigan, shuningdek, moliya tizimi keskin sharoitlarda faoliyat yuritib, salbiy shoklar ta’sirining oldini olishi va stress holatidan tiklana olishi mumkin bo‘lgan holat.
noqonuniy boylik orttirish maqsadida aldash, ishonchni suiiste’mol qilish va boshqa hiyla-nayranglar orqali moliya bozorida huquqqa zid harakatlarni sodir etish.
qimmatli qog‘ozlar, qimmatbaho metallar, valyutalar va boshqa investitsiya vositalarini qarzga olish, chiqarish, sotib olish va sotish bilan bog‘liq iqtisodiy munosabatlar tizimi.
Moliyaviy bozor fond bozorini (qimmatli qog‘ozlar bozorini), hosilaviy moliyaviy vositalar bozorini, pul va valyuta bozorlarini, shuningdek sug‘urta bozorini o‘z ichiga oladi. Moliyaviy bozor ishtirokchilari birja orqali yoki tashkilotlar o‘rtasida shartnomalar tuzish yo‘li bilan o‘zaro hamkorlik qilishi mumkin; bu banklararo bozorda ham shunday amalga oshadi. Moliyaviy bozor ishtirokchilari yuridik va jismoniy shaxslarga xizmat ko‘rsatadi. Moliyaviy bozorlar tuzilmasida tartibga soluvchi organlar alohida o‘rin tutadi. Rossiyada moliyaviy bozordagi asosiy tartibga soluvchi organ Rossiya Federatsiyasi Markaziy bankidir.
Pul mablag‘larini shakllantirish, taqsimlash va ulardan foydalanish jarayonida yuzaga keladigan iqtisodiy munosabatlar majmui. Moliya davlat, korporativ va shaxsiy moliyaga bo‘linadi.
Moliyaviy siyosatning tarkibiy qismi bo‘lib, davlat faoliyatini moliyaviy ta’minlash hamda muayyan iqtisodiy va ijtimoiy maqsadlarga erishish uchun davlat daromadlari va xarajatlarini tartibga solishga qaratilgan chora-tadbirlar tizimini o‘z ichiga oladi. Hukumatning soliqlarni belgilash va mablag‘larni sarflash vakolatlaridan foydalanishga asoslanadi.1
1 Qonun hujjatlari: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 08.01.2019 yildagi PF-5614-son Farmoni, Iqtisodiyotni yanada rivojlantirish va iqtisodiy siyosat samaradorligini oshirishni ta’minlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida, 1-band
Fishing (inglizcha phishing, fishing — baliq ovlash, ilib olish va password — parol so‘zlaridan) — foydalanuvchilarning identifikatsiya ma’lumotlarini (bank kartalari va akkauntlarga kirish loginlari hamda parollarini) qo‘lga kiritishni maqsad qilgan internet firibgarligi turi.
Banklar bilan tuzilgan yozma kelishuvlar asosida faoliyat yuritadigan yuridik shaxs. Uning faoliyati O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki bankning bank operatsiyalarini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyasini bekor qilgan taqdirda, fuqarolarning banklardagi omonatlari bo‘yicha kompensatsiyalar to‘lanishini kafolatlashdan iborat. Bank qayta tashkil etilishi munosabati bilan litsenziyaning bekor qilinishi holatlarida Fond tomonidan omonatlar bo‘yicha kompensatsiyalar to‘lanishi kafolatlanmaydi.1
1 Qonunlar: 2002-yil 5-apreldagi «Banklardagi fuqarolar omonatlarini himoya qilish kafolatlari to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, 360-II-son, 4-modda
Qimmatli qog‘ozlarni chiqarish hamda sotib olish-sotish chog‘ida yuzaga keladigan iqtisodiy munosabatlar.
Fond bozorida investorlar bo‘sh mablag‘larini joylashtirishi, kompaniyalar va davlat tuzilmalari esa o‘z loyihalarini moliyalashtirish uchun investitsiyalar olishi mumkin. «Fond bozori» tushunchasining sinonimi sifatida ko‘pincha «qimmatli qog‘ozlar bozori» atamasi ishlatiladi, chunki fond bozori qimmatli qog‘ozlar: aksiyalar va obligatsiyalarni chiqarish hamda ular bilan bitimlar tuzishni nazarda tutadi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori Fond birjasida aksiyalarni ommaviy taklif etishni tashkil qilish to‘g‘risida
Haqiqiy tovar (jumladan, qimmatli qog‘ozlar va valyuta) bo‘yicha huquq va majburiyatlarni o‘zaro topshirish bilan bog‘liq, uni yetkazib berish muddati kechiktirilgan birja bitimi.
Forvard bitimi bozorning ikki ishtirokchisi o‘rtasida tuziladi va tomonlarning istaklariga mos shartlarni o‘z ichiga oladi, fond va valyuta birjalarida amalga oshiriladigan fyuchers bitimlarining shartlari esa oldindan belgilanadi va standartlashtiriladi; forvard bitimlari bo‘yicha kontrakt egasining foydasi yoki zarari uning muddati tugagan paytda aniqlanadi; fyuchers bitimlari bo‘yicha hisob-kitob o‘tgan savdolar yakunlariga ko‘ra har kuni amalga oshiriladi.1
1 Qonun hujjatlari: O‘zbekiston Respublikasining 29.08.2001 yildagi 260-II-son Qonuni O‘zbekiston Respublikasining “Birjalar va birja faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuniga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish haqida, 23-modda
Muayyan muddatga tuziladigan bitimlar, aniq muddatda va muayyan narxda qimmatli qog‘ozlar, valyuta yoki kelishilgan miqdordagi tovarlarni sotib olish yoxud muayyan miqdordagi qimmatli qog‘ozlar, valyuta yoki kelishilgan miqdordagi tovarlarni sotish bo‘yicha shartnomaviy majburiyatlar.1
1 Qonun hujjatlari: Hosilaviy qimmatli qog‘ozlarni muomalaga chiqarish tartibi (Adliya vazirligida 02.04.1997-yilda 320-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan), 1.2-band
Tovar yoki fond birjasidagi bitim turi: ikki ishtirokchi o‘rtasida tuziladigan muddatli standartlashtirilgan shartnoma bo‘lib, unga ko‘ra ulardan biri muayyan tovar, valyuta yoki qimmatli qog‘ozlarning belgilangan miqdorini sotish, ikkinchisi esa uning haqini to‘lash majburiyatini oladi. Bitim ma’lum vaqt o‘tgach amalga oshiriladi.
Forvard bitimlarining bir turi.1
1 Qonun hujjatlari: O‘zbekiston Respublikasining 29.08.2001 yildagi 260-II-son Qonuni O‘zbekiston Respublikasining “Birjalar va birja faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuniga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish haqida, 23-modda
Tashqi savdo va kredit operatsiyalari, savdo yoki kredit bitimida valyutani o‘zgartirish, ehtimoliy zararlarni qoplash uchun zaxiralar yaratish va boshqa usullar orqali valyuta hamda boshqa risklardan sug‘urtalash.
Tor ma’noda — xorijiy valyutadagi qarama-qarshi talab va majburiyatlar orqali valyuta xataridan sug‘urtalash (fyuchers bitimi).
Xedjirlashning eng keng tarqalgan turi — muddatli valyuta bitimi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining 25.10.2004-yildagi 1419-son qarori Tijorat banklarining e’lon qilinadigan yillik moliyaviy hisobotiga nisbatan O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki talablari to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida, 5-band
Turli kompaniyalarning nazorat paketidagi aksiyalarini ularning faoliyati ustidan nazorat o‘rnatish va dividendlar ko‘rinishida daromad olish maqsadida sotib olishdan iborat tadbirkorlik turi.1
Xolding aksiyalarning nazorat paketiga egalik qilish mexanizmi orqali faoliyat yuritib, aksariyat hollarda hal qiluvchi ovoz berish huquqiga ega bo‘ladi.2
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 12.10.1995-yildagi 398-son qarori Xoldinglar to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida, 1-band
2 Qonun hujjatlari: Xoldinglar to‘g‘risidagi nizom (O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 12.10.1995 yildagi 398-son qarori), I bo‘limning birinchi bandi
Tovarning qiymatining puldagi ifodasi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi mulkni baholash milliy standarti (MBMS) 1-son «Baholashning umumiy tushunchalari va prinsiplari» (Adliya vazirligi tomonidan 24.07.2006 yilda 1604-son bilan ro‘yxatga olingan), 3-bo‘lim
Uning egasining muayyan mol-mulkka bo‘lgan huquqini tasdiqlaydi.
Qimmatli qog‘ozlarga aksiyalar, obligatsiyalar, cheklar va qonun hujjatlarida tan olingan boshqa qimmatli qog‘ozlar kiradi. Agar qimmatli qog‘ozlar chiqariladigan bo‘lib joylashtirilsa va bir chiqarilish doirasida teng huquqlarga ega bo‘lsa, ular emissiyaviy qimmatli qog‘ozlar deb, ularni chiqaruvchi shaxs esa emitent deb ataladi. Aksiyalar va obligatsiyalar emissiyaviy qimmatli qog‘ozlarga misol bo‘ladi. Emissiyaviy qimmatli qog‘ozlarni chiqarishdan ko‘zlanadigan asosiy maqsad, odatda, biznesni tashkil etish yoki rivojlantirish uchun kapital jalb qilishdir. 1
1 Qonunlar: 2015-yil 3-iyundagi O‘RQ-387-son «Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni
Tovarlar narxlari va umuman narxlar tizimini shakllantirish jarayoni. Erkin bozorda narx belgilash jarayoni stixiyali ravishda kechadi: raqobat sharoitida narxlar talab va taklif ta’sirida shakllanadi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi 2014-yil 9-dekabrdagi O‘RQ-380-son “Investitsiya faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, 13-modda
Bu, odatda, narxlar barqarorligi va iqtisodiy o‘sishni ta’minlash maqsadida pul-kredit siyosati orqali pul emissiyasini (pul bosib chiqarishni), iqtisodiyotdagi pul va kredit miqdorini boshqaruvchi institutdir. Shuningdek, markaziy bank bank tizimi barqarorligi (tijorat banklari regulyatori sifatida) va to‘lov tizimi uchun javobgardir.1
1 Qonunlar: 2019-yil 11-noyabrdagi O‘RQ-582-son O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasining «O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida»gi Qonuniga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish haqida
Sof ochiq valyuta pozitsiyasi – tijorat bankining chet el valyutasidagi talablar summasi bilan chet el valyutasidagi majburiyatlari summasi o‘rtasidagi farq;
Majburiyatlari aktivlaridan ortiq bo‘lgan iqtisodiy subyekt
Aktivlari majburiyatlaridan ortiq bo‘lgan iqtisodiy subyekt
Keng ma’nodagi pul massasi (M2) milliy valyutadagi pul massasini, shuningdek, xorijiy valyutadagi depozitlarni o‘z ichiga oladi.
Qonun yoki shartnomani buzganlik uchun undiriladigan pul mablag‘i, masalan, shartnoma majburiyatlarini bajarmaslik yoki lozim darajada bajarmaslik holatida, yoxud iste’molchilar huquqlarini buzganlik uchun tovar yoki xizmat ishlab chiqaruvchining moliyaviy javobgarligi.
Jarima to‘lash majburiyati nafaqat tijorat munosabatlarida, balki davlat foydasiga amalga oshiriladigan majburiy to‘lovlar bo‘yicha ham yuzaga kelishi mumkin. Masalan, soliq to‘lovchi soliq deklaratsiyasini belgilangan muddatda taqdim etmasa, undan jarima undiriladi.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi, 44-modda
Kartalar orqali hisob-kitob qilish mexanizmi amalga oshiriladigan bank yoki tashkilot.1
1 Qonunlar: Tijorat banklari tomonidan bank kartalarini chiqarish va ularning O‘zbekiston Respublikasida muomalada bo‘lishi tartibi to‘g‘risidagi nizom (Adliya vazirligi, 30.04.2004-y. N 1344), 1-bob, «k» kichik bandi
kredit tashkilotining bank kartalari yordamida amalga oshiriladigan operatsiyalar bo‘yicha savdo (xizmat ko‘rsatish) korxonalari bilan hisob-kitoblarni amalga oshirish, shuningdek, ushbu kredit tashkilotining mijozlari bo‘lmagan bank kartalari egalariga naqd pul berish operatsiyalarini amalga oshirishni o‘z ichiga olgan faoliyati.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi hududida tijorat banklari tomonidan bank kartalarini chiqarish va ularning muomalada bo‘lish tartibi to‘g‘risidagi nizom (Adliya vazirligi tomonidan 30.04.2004 yilda 1344-son bilan ro‘yxatga olingan), 1-bob, «i» kichik band
Markaziy bank tomonidan pul muomalasini boshqarish va bank operatsiyalarini tartibga solish uchun normativlarni belgilash. Masalan, majburiy zaxiralash normasi, likvidlilik va kapital yetarliligi koeffitsiyentlari hamda boshqa normativlar shular jumlasidandir.
Firmaning mulkida bo‘lgan va foyda olish maqsadida foydalaniladigan asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, boshqa boyliklar hamda pul mablag‘lari majmui.1
1 Qonun hujjatlari: Moliyaviy hisobotlarni tayyorlash va taqdim etishning konseptual asosi (Adliya vazirligida 14.08.1998 yilda 475-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan), 14-band
Iqtisodiy sikl – ishlab chiqarish hajmi, bandlik darajasi va YaIM o‘sishining pasayish davrlari bilan almashinib turishi iqtisodiyot rivojlanishining tabiiy shaklidir.
Banknotlar va metall tangalarning haqiqiyligi hamda to‘lovga yaroqliligini tekshirish.
Xalqaro savdo atamasi — Inkoterms. Unga ko‘ra, sotuvchi tovarni portga yetkazib berishi va xaridor ko‘rsatgan kemaga yuklashi shart; tovarni kema bortiga yetkazish xarajatlari sotuvchi zimmasiga tushadi.
O‘zbekiston Respublikasining yuridik yoki jismoniy shaxsi tomonidan chet davlatning yuridik yoki jismoniy shaxsiga, ishlar (xizmatlar) bajariladigan (ko‘rsatiladigan) joydan qat’i nazar, ishlarni bajarish (xizmatlar ko‘rsatish).1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 14.06.1991-yildagi N 285-XII-son «Tashqi iqtisodiy faoliyat to‘g‘risida»gi Qonuni, 11-modda
Axborot tizimlaridan foydalangan holda amalga oshiriladigan tovarlarni sotish, ishlarni bajarish va xizmatlar ko‘rsatish bo‘yicha tadbirkorlik faoliyati.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 02.06.2016-yildagi 185-son qarori Elektron tijoratda bitimlarni amalga oshirish tartibini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida, 7-band
Ushbu elektron hujjat axborotini maxsus o‘zgartirish natijasida hosil qilingan elektron hujjatdagi imzo.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 11.12.2003 yildagi 562-II-son «Elektron raqamli imzo to‘g‘risida»gi Qonuni, 3-modda 1-qismining 3-xatboshisi
Elektron pul emitentining elektron shaklda saqlanadigan va elektron pul tizimida to‘lov vositasi sifatida qabul qilinadigan shartsiz hamda qaytarib olinmaydigan pul majburiyatlari.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasining 01.11.2019-yildagi O‘RQ-578-son «To‘lovlar va to‘lov tizimlari to‘g‘risida»gi Qonuni, 4-modda
Elektron shaklda qayd etilgan, elektron raqamli imzo bilan tasdiqlangan va uni identifikatsiya qilish imkonini beruvchi elektron hujjatning boshqa rekvizitlariga ega bo‘lgan axborot.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 02.06.2016-yildagi 185-son qarori Elektron tijoratda bitimlarni amalga oshirish tartibini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida, 7-band
Texnik vositalar, axborot texnologiyalari va axborot tizimlari xizmatlaridan foydalangan holda elektron to‘lov hujjatlari orqali naqd pulsiz hisob-kitoblarni amalga oshirish.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining 19.02.2001 yildagi 1010-son qarori O‘zbekiston Respublikasi banklari o‘rtasida elektron to‘lovlar tizimi orqali hisob-kitoblarni amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida, 2-band, 4-kichik band
Bitta emissiya doirasida bir xil belgi va rekvizitlarga ega bo‘lgan, shu emissiya uchun yagona shartlar asosida joylashtiriladigan va muomalada bo‘ladigan qimmatli qog‘ozlar.
Pul belgilari va qimmatli qog‘ozlarni muomalaga chiqarish. Emissiya Pul belgilarini chiqarish faqat davlat tomonidan amalga oshiriladi. Maqsadi emissiya Tovar muomalasiga naqd to‘lov vositalari bilan xizmat ko‘rsatish hisoblanadi. Miqdorlari emissiya Bozordagi tovar massasiga mos kelishi kerak.
Empirik tahlil — haqiqiy ma’lumotlarni tahlil qilishga asoslangan axborotni o‘rganish va talqin qilish yondashuvi. Empirik yondashuv nazariya va konsepsiyalarga emas, balki real ma’lumotlar, ko‘rsatkichlar va natijalarga asoslanadi.
Faoliyatining asosiy maqsadi sifatida foyda olishni ko‘zlaydigan (tijorat tashkiloti) yoki foyda olishni bunday maqsad qilib qo‘ymaydigan (notijorat tashkiloti) tashkilot.1
1 Qonunlar: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (birinchi qism), 40-modda
